Máy tính ngày nay mạnh hơn mọi kỳ thủ con người ở cờ vua, cờ tướng, cờ vây và cờ caro. Điều đó tốt cho việc học, nhưng cũng tạo ra cám dỗ: dùng máy để thắng người khác trên mạng. Bài này bàn về chơi công bằng: những gì bị xem là gian lận, vì sao nó làm hỏng niềm vui của cả hai bên, và hệ Mưu Trí giữ ván cờ công bằng thế nào.
Những hành vi bị xem là gian lận
- Dùng máy chơi cờ trong ván với người. Mở một chương trình khác để hỏi nước đi, rồi đi theo. Đây là hình thức gian lận phổ biến nhất.
- Nhờ người khác chơi hộ hoặc chỉ nước trong lúc đang đánh với người.
- Tra sách, tra tài liệu trong ván có đồng hồ, ví dụ tra khai cuộc giữa ván.
- Cố tình kéo dài khi thấy đối thủ sắp hết giờ bằng cách để máy treo, rồi quay lại.
- Cố tình thua để làm lợi cho ai đó.
Nguyên tắc chung rất đơn giản: khi đánh với người, chỉ có đầu óc của bạn chơi.
Vì sao gian lận làm hỏng niềm vui?
Có người nghĩ gian lận trong một ván cờ online "chẳng hại ai". Thực ra:
- Đối thủ bị lừa. Họ tưởng đang đấu trí với một người, thực ra đang đấu với máy. Thua như vậy không ai vui.
- Bạn không học được gì. Thắng nhờ máy không giúp bạn giỏi hơn, và bạn biết điều đó.
- Mất niềm tin cộng đồng. Khi nhiều người gian lận, không ai muốn chơi online nữa.
Cờ quý ở chỗ đó là cuộc đấu trí công bằng giữa hai con người. Gian lận lấy đi chính điều quý nhất ấy.
Hệ Mưu Trí giữ công bằng thế nào?
Không có hệ thống nào ngăn được hoàn toàn gian lận, nhưng thiết kế có thể giảm động cơ và giữ ván cờ công bằng:
- Không có bảng xếp hạng công khai, không có điểm để khoe. Khi không có gì để khoe, động cơ gian lận giảm hẳn.
- Đồng hồ do máy chủ giữ. Người chơi không thể sửa thời gian của mình.
- Kết thúc ván theo luật phải được cả hai bên xác nhận. Chiếu hết, hoà do lặp thế và các cách kết thúc khác được cả hai trình duyệt kiểm tra; một bên không tự tuyên bố mình thắng được.
- Không có chat. Không ai có thể dùng lời lẽ gây áp lực đối thủ.
- Rớt mạng có giới hạn. Người bỏ đi quá lâu bị xử thua, tránh việc để đối thủ chờ vô ích.
Khi bạn nghi đối thủ gian lận
Thỉnh thoảng bạn gặp một đối thủ chơi "quá hay". Trước khi kết luận:
- Đừng vội kết luận. Có những người chơi giỏi thật, hoặc có một ngày chơi rất hay.
- Xem lại ván. Đăng nhập để lưu ván, rồi xem lại tại trang tài khoản. Đôi khi nhìn lại, bạn thấy mình thua vì một nước hỏng rõ ràng chứ không phải vì đối thủ "như máy".
- Chuyển sang chơi với người quen. Nếu không thoải mái với đối thủ ngẫu nhiên, mời bạn bè bằng link. Bài tìm đối thủ hay mời bạn có hướng dẫn.
- Không trả đũa bằng gian lận. Điều đó chỉ làm cộng đồng tệ hơn.
Những "vùng xám" thường gặp
Không phải tình huống nào cũng rõ ràng. Vài trường hợp người chơi hay hỏi:
- Ghi chép khai cuộc trên giấy để trước mặt khi chơi? Khi đánh với người, nên cất đi. Nhớ được bao nhiêu thì chơi bấy nhiêu.
- Chơi hai ván cùng lúc trên hai tab? Không phải gian lận, nhưng không công bằng với đối thủ, vì bạn chia sự chú ý và có thể để họ chờ lâu. Nên chơi từng ván một.
- Có người ngồi cạnh xem màn hình? Được, miễn là họ không chỉ nước. Nếu là trẻ em, cha mẹ ngồi cạnh để quan sát là điều tốt.
- Dùng nút Đi lại khi chơi với máy? Hoàn toàn được. Chơi với máy là để luyện tập, đi lại để thử nước khác là cách học tốt.
- Đầu hàng sớm để chơi ván mới? Không phải gian lận. Nhưng nếu thế cờ còn gỡ được, chơi tiếp sẽ giúp bạn học cách phòng thủ.
Khi phân vân, hãy tự hỏi: nếu đối thủ biết mình đang làm điều này, họ có thấy ổn không? Nếu câu trả lời là không, đừng làm.
Dùng máy đúng lúc
Máy không phải kẻ thù. Máy là công cụ học rất tốt, nếu dùng đúng lúc:
- Chơi với máy để luyện tập, thử khai cuộc mới, tập tàn cuộc. Với cờ vua, bàn cờ của Cờ Vua Số có máy nhiều mức và phần xem lại chỉ ra nước sai sau mỗi ván.
- Phân tích bằng máy sau ván, khi ván đã kết thúc, để tìm nước hỏng và học từ đó.
- Không bao giờ dùng máy trong ván đang đánh với người.
Bài máy tính và các môn cờ kể thêm về cách dùng máy để học mà không lệ thuộc.
Tự hào về chiến thắng của chính mình
Một chiến thắng nhờ đầu óc của chính mình, dù trước một đối thủ bình thường, đáng giá hơn trăm chiến thắng nhờ máy. Người chơi cờ lâu năm đều hiểu cảm giác ấy: nhớ mãi một ván mình tự tìm ra đòn quyết định, còn những ván thắng dễ dàng thì quên ngay. Chơi công bằng là để giữ lại cảm giác đó cho chính mình.
Dạy trẻ chơi công bằng
Trẻ em có thể chưa hiểu vì sao "hỏi máy" là sai. Cha mẹ nên giải thích đơn giản: chơi với bạn mà có người lớn đứng sau chỉ nước thì bạn kia có vui không? Hỏi máy khi chơi online cũng giống vậy. Khi trẻ hiểu cờ là cuộc chơi công bằng, trẻ sẽ tự hào về chiến thắng của chính mình, và bình thản hơn với thất bại. Phép lịch sự khi chơi cờ được bàn thêm trong bài phép lịch sự khi chơi cờ.
Câu hỏi thường gặp
Dùng máy phân tích sau khi ván kết thúc có phải gian lận không?
Không. Phân tích sau ván là cách học tốt. Chỉ dùng máy trong lúc ván đang diễn ra mới là gian lận.
Tra khai cuộc giữa ván có được không?
Khi đánh với người thì không nên. Hãy tra trước hoặc sau ván.
Hệ Mưu Trí có bảng xếp hạng không?
Không có bảng xếp hạng công khai. Điều này giảm động cơ gian lận và giảm áp lực, nhất là với trẻ em.
Nghi đối thủ dùng máy thì làm gì?
Xem lại ván trước khi kết luận, và nếu không thoải mái, chuyển sang chơi với người quen qua link mời.
Nhờ người khác chỉ nước khi chơi online có sao không?
Có. Khi đánh với người, chỉ có bạn được quyết định nước đi. Nhờ người khác chỉ cũng là gian lận.
