Chỉ vài chục năm trước, việc một cỗ máy thắng được nhà vô địch cờ vua còn là đề tài của khoa học viễn tưởng. Hôm nay, chiếc điện thoại trong túi bạn chạy được chương trình mạnh hơn mọi kỳ thủ con người. Câu chuyện máy tính và các môn cờ là một phần thú vị của lịch sử cờ, và nó thay đổi cách mọi người học chơi.
Cờ vua: mốc năm 1997
Cờ vua là môn đầu tiên được các nhà khoa học máy tính chọn làm "bài kiểm tra trí tuệ" cho máy. Trong nhiều thập kỷ, chương trình cờ vua mạnh dần, từ mức người mới tới mức cao thủ nghiệp dư.
Mốc được cả thế giới biết đến là năm 1997, khi máy Deep Blue của IBM thắng nhà vô địch thế giới Garry Kasparov trong một trận đấu nhiều ván. Sau đó, các chương trình cờ vua tiếp tục mạnh lên, và chẳng bao lâu chạy được trên máy tính cá nhân, rồi trên điện thoại.
Hệ quả là cờ vua thay đổi sâu sắc. Kỳ thủ dùng máy để chuẩn bị khai cuộc, xem lại ván và tìm lỗi. Người mới có thể biết ngay nước đi nào của mình là sai lớn. Các công cụ "xem lại ván", như tính năng chấm nước đi sau mỗi ván trên Cờ Vua Số, ra đời từ chính sức mạnh ấy.
Cờ tướng: máy cũng đã vượt người
Cờ tướng có nhiều điểm giống cờ vua, nên các kỹ thuật lập trình cho máy cờ vua cũng áp dụng được. Chương trình cờ tướng mạnh dần theo cùng một con đường, và ngày nay máy chơi cờ tướng vượt xa các kỳ thủ hàng đầu. Người chơi cờ tướng dùng máy để học khai cuộc, tính biến và luyện tàn cuộc giống người chơi cờ vua.
Cờ vây: pháo đài cuối cùng
Cờ vây từng được xem là thử thách khó nhất cho máy, vì hai lý do:
- Số khả năng quá lớn. Trên bàn 19×19, mỗi nước có hàng trăm lựa chọn, và ván cờ kéo dài hàng trăm nước. Số thế cờ có thể xảy ra lớn hơn cờ vua rất nhiều.
- Khó đánh giá thế cờ. Trong cờ vua, đếm quân đã cho một ý niệm khá tốt về ai đang hơn. Trong cờ vây, một nhóm quân sống hay chết, một vùng là đất hay chưa, rất khó nói bằng quy tắc đơn giản.
Vì vậy, trong nhiều năm, chương trình cờ vây chỉ đạt trình độ nghiệp dư. Bước ngoặt là năm 2016, khi AlphaGo đánh bại một kỳ thủ chuyên nghiệp hàng đầu. Chương trình này kết hợp tìm kiếm với mạng nơ-ron học từ rất nhiều ván cờ, cách tiếp cận sau đó lan sang nhiều lĩnh vực khác.
Người chơi cờ vây hôm nay học được nhiều ý tưởng mới từ máy, có những nước đi từng bị coi là kém nay được đánh giá lại. Nếu bạn muốn bắt đầu cờ vây trên bàn nhỏ, Cờ Vây Việt có chế độ chơi với máy trên bàn 9×9.
Caro: đã được "giải"
Caro và gomoku có một điểm đặc biệt: với gomoku tự do trên bàn tiêu chuẩn, máy tính đã chứng minh được bên đi trước có cách thắng nếu chơi hoàn hảo. Kết quả này có từ khoảng những năm 1990. "Giải được" không có nghĩa là con người chơi được hoàn hảo; chuỗi nước thắng rất dài và phức tạp. Nhưng nó giải thích vì sao các luật thi đấu như renju phải thêm hạn chế cho bên đi trước.
Máy mạnh như vậy, người chơi còn ý nghĩa gì?
Đây là câu hỏi nhiều người đặt ra khi máy vượt người. Thực tế cho thấy:
- Người vẫn chơi với người. Niềm vui của cờ nằm ở cuộc đấu trí giữa hai con người, với cảm xúc, sai lầm và bất ngờ. Không ai ngừng chạy bộ vì xe máy chạy nhanh hơn.
- Máy là thầy giáo kiên nhẫn. Nó chỉ ra nước sai, gợi ý nước tốt hơn, chơi với bạn lúc nửa đêm mà không than mệt.
- Máy có mức độ. Máy trong các trang chơi cờ thường có nhiều mức, từ rất dễ tới rất khó, để người mới cũng thắng được và vui.
Trong hệ Mưu Trí, mọi môn đều có máy nhiều mức để luyện, và đều có chế độ chơi với người để giữ niềm vui thật. Bạn chọn môn tại trang chọn trò chơi.
Máy chơi cờ khác máy giải bài thế nào?
Có hai kiểu "máy chơi cờ" dễ bị nhầm với nhau. Kiểu thứ nhất là đối thủ: chương trình đi nước đáp lại bạn, thường được giảm sức để phù hợp trình độ. Kiểu thứ hai là người phân tích: chương trình chạy hết sức để đánh giá thế cờ và chỉ ra nước tốt nhất. Khi luyện tập, bạn dùng kiểu thứ nhất để có ván cờ vừa sức; khi xem lại ván, bạn dùng kiểu thứ hai để hiểu mình sai ở đâu.
Dùng máy để học mà không lệ thuộc
Vài lời khuyên:
- Tự nghĩ trước, hỏi máy sau. Xem lại ván, hãy tự tìm nước sai trước rồi mới mở phân tích.
- Hiểu vì sao, không chỉ biết là gì. Máy nói nước này tốt hơn, nhưng lý do mới là điều cần học.
- Đừng dùng máy khi đang chơi với người. Đó là gian lận và làm mất ý nghĩa của ván cờ.
- Giới hạn thời gian cho trẻ. Máy luôn sẵn sàng, nên trẻ dễ chơi quá lâu. Phụ huynh nên cùng con đặt giới hạn.
Chuyện dùng máy cho đúng cũng được bàn thêm trong mục tâm lý khi chơi cờ, vì cách ta đối diện với phân tích của máy ảnh hưởng nhiều tới tinh thần học cờ.
Câu hỏi thường gặp
Máy tính thắng nhà vô địch cờ vua lần đầu khi nào?
Mốc được biết nhiều nhất là năm 1997, khi Deep Blue thắng Garry Kasparov trong một trận đấu nhiều ván.
Vì sao cờ vây khó cho máy hơn cờ vua?
Vì số khả năng lớn hơn rất nhiều và việc đánh giá thế cờ vây khó hơn, không thể chỉ đếm quân.
Caro đã được giải chưa?
Với gomoku tự do trên bàn tiêu chuẩn, máy đã chứng minh bên đi trước có cách thắng. Các biến thể có luật hạn chế như renju phức tạp hơn.
Máy mạnh như vậy thì học cờ còn ý nghĩa không?
Có. Cờ là cuộc đấu trí giữa người với người, và máy trở thành công cụ học rất tốt chứ không thay thế niềm vui của ván cờ.
Trẻ em có nên chơi với máy không?
Có thể, ở mức độ phù hợp và thời lượng vừa phải. Nên kết hợp với chơi cùng người thật để giữ tính giao tiếp và niềm vui.
