Hỏi người Việt môn cờ nào gần gũi nhất, câu trả lời thường là cờ tướng. Ông bà, cha chú nhiều người biết đi cờ tướng trước khi biết cờ vua. Quán nước đầu ngõ, gốc cây trong công viên, sân đình ngày hội đều có bàn cờ tướng. Vậy môn cờ này từ đâu mà tới, và vì sao nó bám rễ sâu như vậy?
Bài này tóm lại những gì tương đối chắc chắn về lịch sử cờ tướng, và nói rõ chỗ nào còn tranh luận. Muốn vừa đọc vừa chơi, bạn có thể mở bàn cờ tướng của Cờ Tướng Việt và đánh với máy ngay trên điện thoại.
Cờ tướng có từ bao giờ?
Câu trả lời thẳng thắn là: chưa ai biết chắc. Có vài điều cần tách bạch:
- Ở Trung Hoa cổ đã có những trò chơi bàn cờ mang tính quân sự từ rất sớm, và có tên gọi nghe giống "cờ tướng". Nhưng không chắc những trò đó có luật giống cờ tướng ngày nay.
- Dạng cờ tướng với bàn chín cột mười hàng, có sông ở giữa, có cung cho Tướng và Sĩ, có quân Pháo, được nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đã định hình khá rõ vào khoảng thời nhà Tống. Đây là nhận định phổ biến, không phải mốc tuyệt đối.
- Mối quan hệ giữa cờ tướng và cờ vua, tức hai môn có cùng một tổ tiên hay phát triển độc lập, vẫn là đề tài bàn cãi.
Vì vậy, khi gặp một câu khẳng định kiểu "cờ tướng ra đời chính xác năm này, do người này sáng tạo", nên xem như truyền thuyết hơn là lịch sử.
Những đặc điểm làm nên cờ tướng
Dù nguồn gốc còn mờ, những đặc điểm của cờ tướng hiện đại thì rất rõ, và mỗi đặc điểm đều mang ý nghĩa.
Quân đi trên giao điểm
Khác cờ vua đặt quân trong ô, cờ tướng đặt quân trên các giao điểm của đường kẻ. Bàn cờ vì thế giống một tấm bản đồ đường sá hơn là một bàn cờ ca rô.
Sông ở giữa bàn
Dòng sông chia bàn cờ làm hai nửa. Tượng không được qua sông, nên Tượng là quân phòng thủ thuần tuý. Tốt khi chưa qua sông chỉ được tiến thẳng; qua sông rồi mới được đi ngang. Hình ảnh này khiến bàn cờ giống hai nước cách nhau một con sông, mỗi bên giữ đất của mình.
Cung cho Tướng và Sĩ
Tướng và hai Sĩ chỉ được đi trong cung chín điểm. Tướng không phải quân chiến đấu mà là trung tâm cần bảo vệ, giống vị chủ tướng ngồi trong đại bản doanh.
Quân Pháo
Pháo là quân đặc trưng nhất: đi như Xe nhưng muốn ăn quân phải nhảy qua đúng một quân khác làm "ngòi". Nhiều người cho rằng quân này mô phỏng máy bắn đá hoặc pháo thời xưa. Pháo làm cho cờ tướng có những đòn phối hợp rất riêng mà cờ vua không có.
Tướng không được đối mặt
Hai Tướng không được đứng trên cùng một cột mà không có quân nào chắn giữa. Luật này tạo ra những đòn chiếu hết độc đáo, khi chính Tướng của mình tham gia khống chế Tướng đối phương.
Cờ tướng đến Việt Nam
Cờ tướng có mặt ở Việt Nam từ lâu, song thời điểm cụ thể du nhập thì không có tài liệu nào xác định chắc chắn. Điều rõ ràng là trong đời sống người Việt, cờ tướng đã trở thành một phần văn hoá dân gian:
- Cờ người trong các lễ hội đầu xuân, với người thật đóng vai quân cờ trên sân lớn.
- Quán cờ vỉa hè, nơi người xem đông hơn người chơi và mỗi nước đi đều có người bình luận.
- Thuật ngữ riêng: người Việt gọi quân theo tên Việt như Xe, Pháo, Mã, Tượng, Sĩ, Tốt, và ghi nước theo kiểu Việt Nam như "Pháo hai bình năm".
Chính sự gần gũi này khiến cờ tướng thường là môn cờ đầu tiên nhiều người Việt biết chơi.
Vì sao cờ tướng hợp với người Việt?
Không có câu trả lời khoa học, nhưng có vài lý do dễ thấy:
- Bộ cờ rẻ và dễ làm. Quân cờ tròn có chữ, bàn cờ có thể kẻ lên giấy hay mặt ghế đá.
- Luật vừa phải. Học trong một buổi chiều là chơi được, nhưng giỏi thì mất cả đời.
- Ván cờ vừa đủ dài. Một ván cờ tướng ở quán thường không quá lâu, hợp với nhịp sống hằng ngày.
- Tính cộng đồng. Cờ tướng thường được chơi ở nơi công cộng, người xem cùng tham gia, tạo nên không khí rất Việt.
Cờ tướng hôm nay
Ngày nay cờ tướng có giải đấu, có hệ thống đẳng cấp, và đặc biệt có mặt rộng rãi trên mạng. Người chơi có thể đánh với máy, đánh với người ở nơi khác, xem lại ván để học. Nếu bạn quan tâm tới việc học cờ tướng có hệ thống, cho con hoặc cho chính mình, Trung Tâm Cờ Tướng có nhiều bài về chọn lớp, lộ trình và câu lạc bộ.
Đối với người đã quen cờ vua, cờ tướng là một thế giới vừa quen vừa lạ. Nhiều người chơi cả hai môn và thấy chúng bổ trợ cho nhau. Chủ đề so sánh hai môn được bàn kỹ tại Vua Tướng, nơi chơi được cả cờ vua lẫn cờ tướng.
Đọc lịch sử cờ tướng thế nào cho đúng?
Vài lời khuyên nhỏ khi tìm hiểu thêm:
- Phân biệt truyền thuyết và bằng chứng. Những câu chuyện về vị tướng này hay vị vua kia sáng tạo ra cờ tướng rất hấp dẫn, nhưng thường không có bằng chứng.
- Cẩn thận với năm tháng chính xác. Một mốc năm quá cụ thể cho giai đoạn cổ đại thường là dấu hiệu của thông tin chưa kiểm chứng.
- Đọc nhiều nguồn. Giới nghiên cứu cờ ở nhiều nước có quan điểm khác nhau, và nhiều câu hỏi vẫn đang mở.
Những câu hỏi còn mở ấy không làm cờ tướng kém hấp dẫn. Ngược lại, chúng cho thấy đây là một trò chơi đã sống qua nhiều thế hệ, thay đổi dần theo người chơi, cho tới dạng mà ông bà và con cháu ta cùng chơi hôm nay. Các bài khác về hành trình của các môn cờ nằm trong mục lịch sử các môn cờ.
Câu hỏi thường gặp
Cờ tướng ra đời khi nào?
Chưa có mốc chắc chắn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng dạng cờ tướng hiện đại đã định hình khá rõ vào khoảng thời nhà Tống, nhưng những trò chơi tiền thân có thể xuất hiện sớm hơn.
Vì sao Tượng không được qua sông?
Luật này khiến Tượng trở thành quân phòng thủ. Nó cũng tạo nên hình ảnh hai bên giữ đất riêng, cách nhau một con sông.
Quân Pháo mô phỏng cái gì?
Thường được hiểu là máy bắn đá hoặc pháo thời xưa, bắn qua một vật cản để trúng mục tiêu, tương ứng với luật cần "ngòi" để ăn quân.
Cờ tướng có phải là cờ vua của châu Á không?
Hai môn có nhiều điểm tương đồng nhưng luật khác nhau rõ rệt. Việc chúng có chung tổ tiên hay không vẫn đang được tranh luận.
Người Việt chơi cờ tướng từ bao giờ?
Cờ tướng có mặt ở Việt Nam từ lâu và đã thành một phần văn hoá dân gian, nhưng thời điểm du nhập cụ thể không được ghi chép chắc chắn.
