Nếu phải chọn một kỹ năng quan trọng nhất trên bàn cờ, nhiều người sẽ chọn tính toán: khả năng hình dung "mình đi thế này, đối phương đi thế kia, rồi mình đi tiếp..." mà không cần di chuyển quân. Kỹ năng này xuất hiện ở mọi môn cờ, từ cờ vua, cờ tướng tới cờ vây và caro, dù mỗi môn có cách thể hiện riêng.
Bài này đưa ra những nguyên tắc tính toán dùng được cho mọi môn: chọn nước để tính, thứ tự tính, cách kiểm tra, và cách luyện tập.
Tính toán không phải là tính mọi thứ
Người mới thường nghĩ người chơi giỏi "nhìn thấy hàng chục nước". Thực tế, người chơi giỏi không tính mọi khả năng; họ biết chọn những khả năng đáng tính. Ở mỗi thế cờ có hàng chục nước hợp lệ, nhưng chỉ vài nước thật sự đáng cân nhắc.
Vì vậy, bước đầu tiên của tính toán là chọn ứng viên: liệt kê hai, ba nước có vẻ hợp lý nhất, rồi mới tính sâu từng nước.
Ưu tiên nước ép
Một nguyên tắc chung cho mọi môn: tính nước ép trước. Nước ép là nước buộc đối phương phải đáp lại một cách cụ thể, ít lựa chọn.
- Cờ vua: chiếu tướng, ăn quân, đe doạ ăn quân lớn.
- Cờ tướng: chiếu tướng, ăn quân, dọa ăn Xe.
- Cờ vây: đặt một nhóm quân đối phương vào thế chỉ còn một khí (gọi là "atari"), buộc đối phương phải cứu.
- Caro: tạo hàng bốn, buộc đối phương phải chặn ngay.
Nước ép có ít nước đáp, nên dễ tính sâu hơn. Nhiều đòn quyết định là một chuỗi nước ép liên tiếp.
Tính theo cây: một nhánh một lúc
Khi tính, hãy đi hết một nhánh trước khi chuyển sang nhánh khác. Ví dụ: "Nếu mình đi A, đối phương đi B, mình đi C, thế cờ ra sao?" Đánh giá xong, mới quay lại hỏi "Nếu đối phương không đi B mà đi D thì sao?"
Nhảy qua lại giữa các nhánh dễ khiến bạn rối và quên mình đã tính tới đâu. Cách tính "một nhánh một lúc" chậm hơn một chút nhưng chắc chắn hơn nhiều.
Luôn hỏi: đối phương sẽ đáp thế nào?
Lỗi phổ biến nhất khi tính là "tính một chiều": chỉ nghĩ về nước của mình, cho rằng đối phương sẽ đáp theo cách mình muốn. Khi tính, hãy đặt mình vào vị trí đối phương và hỏi: nếu mình là họ, mình sẽ đáp thế nào cho khó chịu nhất?
Một câu hỏi hữu ích: "Nước đáp nào làm kế hoạch của mình đổ vỡ?" Nếu tìm được nước đó, hãy tính kỹ nó trước.
Kiểm tra trước khi đi
Sau khi tính xong và chọn được nước, dừng lại vài giây và kiểm tra lần cuối:
- Nước này có để quân nào của mình không được bảo vệ không?
- Đối phương có nước chiếu, nước ăn quân hoặc nước ép nào sau nước này không?
- Mình có bỏ sót quân nào trên bàn không?
Ba giây kiểm tra này cứu được rất nhiều ván. Nhiều người chơi giỏi có thói quen này đến mức trở thành phản xạ.
Tính toán trong từng môn
Cờ vua. Tính toán thường xoay quanh đòn chiến thuật: bắt đôi, ghim, xiên, tấn công mở. Các chuỗi nước thường ngắn nhưng phải chính xác. Luyện bằng bài tập chiến thuật, ví dụ bài tập chiếu hết.
Cờ tướng. Tính toán chú ý nhiều tới đường Pháo, chân Mã, và luật Tướng không đối mặt. Một quân thay đổi vị trí có thể mở hoặc đóng một đường tấn công. Luyện bằng các thế sát cục. Cờ Tướng Việt có nhiều bài về đòn sát cục.
Cờ vây. Tính toán thường là "đọc" chuỗi nước ở một khu vực: nhóm quân này sống hay chết, trận đua khí này ai thắng. Luyện bằng bài tập sống chết trên bàn nhỏ. Thử trên Cờ Vây Việt.
Caro. Tính toán là tìm chuỗi nước ép dẫn tới đòn kép, và ngược lại, phát hiện chuỗi nước ép của đối phương để chặn sớm. Mỗi hàng ba mở, hàng bốn là một nước ép.
Luyện hình dung
Tính toán dựa trên khả năng hình dung thế cờ trong đầu. Một vài cách luyện:
- Giải bài tập không chạm quân. Nhìn thế cờ, tính trong đầu, rồi mới kiểm tra.
- Nhớ lại ván đã chơi. Sau ván, nhắm mắt nhớ lại những nước quan trọng.
- Đọc ký hiệu và hình dung. Đọc một chuỗi nước bằng ký hiệu, hình dung thế cờ thay đổi thế nào, rồi bày ra kiểm tra.
Bắt đầu với chuỗi hai, ba nước, tăng dần khi đã quen.
Một ví dụ đơn giản với caro
Để thấy nguyên tắc "nước ép trước" hoạt động ra sao, hãy nhìn một thế caro đơn giản dưới đây.
Trong thế này, hàng ngang của X đã bị chặn hai đầu nên không còn giá trị. Nhưng hàng dọc g8, g9, g10 chỉ bị chặn một đầu ở g7. Đi g11 tạo hàng bốn, O bắt buộc phải chặn ở g12. Người tính toán tốt sẽ hỏi tiếp: sau khi O chặn, X có nước ép nào khác nối tiếp không? Nếu có, chuỗi nước ép ấy có thể dẫn tới đòn kép. Nếu không, đi g11 ngay có thể chỉ phí một nước ép quý giá. Đây chính là tư duy "tính một nhánh một lúc" áp dụng vào caro.
Khi nào không cần tính sâu?
Không phải nước nào cũng cần tính sâu. Khi thế cờ yên tĩnh, không có nước ép nào, bạn có thể dựa vào nguyên tắc chung (phát triển quân, cải thiện vị trí, củng cố) thay vì tính toán chi tiết. Tiết kiệm năng lượng và thời gian cho những thời điểm quan trọng. Bài lập kế hoạch khi chơi cờ nói về cách chơi khi không có đòn.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên tính bao nhiêu nước?
Hai, ba nước là đủ lúc đầu, miễn là tính chính xác và có tính nước đáp của đối phương. Tính sâu mà sai còn nguy hiểm hơn tính nông mà đúng.
Làm sao không bị rối khi tính?
Tính một nhánh một lúc, bắt đầu từ nước ép, và dừng lại đánh giá sau mỗi nhánh. Luyện tập thường xuyên giúp việc này tự nhiên hơn.
Tính toán có phải là năng khiếu không?
Có yếu tố năng khiếu, nhưng phần lớn là kỹ năng luyện được. Giải bài tập đều đặn là cách hiệu quả nhất.
Có nên tính khi đang ít thời gian?
Khi ít thời gian, hãy ưu tiên kiểm tra nhanh những nước ép của đối phương thay vì tính sâu. Xem thêm quản lý thời gian khi chơi cờ.
