Có hai kiểu người chơi cờ thường gặp. Kiểu thứ nhất lao vào tấn công ngay từ đầu, đôi khi thắng nhanh đẹp mắt, nhưng thường thua khi đòn tấn công hụt và nhà mình bỏ trống. Kiểu thứ hai phòng thủ cẩn thận, ít khi thua nhanh, nhưng cũng ít khi thắng vì không bao giờ tạo ra đe doạ.
Người chơi giỏi thường nằm ở giữa: họ biết khi nào nên đánh, khi nào nên thủ, và chuyển đổi giữa hai trạng thái một cách linh hoạt. Bài này nói về sự cân bằng đó.
Khi nào nên tấn công?
Tấn công có cơ hội thành công khi có một số điều kiện. Trước khi tấn công, hãy tự hỏi:
- Mình có nhiều quân ở khu vực tấn công hơn đối phương không? Tấn công bằng một, hai quân vào nơi đối phương có nhiều quân phòng thủ thường thất bại.
- Nhà mình có an toàn không? Nếu quân chủ của mình còn yếu, một phản công của đối phương có thể đáng sợ hơn đòn tấn công của mình.
- Đối phương có điểm yếu rõ ràng không? Tấn công vào điểm mạnh là lãng phí.
- Mình có đủ nhịp không? Tấn công cần nhịp: nếu mỗi nước của mình buộc đối phương phải đáp, mình giữ được thế chủ động.
Nếu phần lớn câu trả lời là "có", đó là lúc tấn công.
Dấu hiệu tấn công vội
- Tấn công khi quân chưa ra trận. Trong cờ vua và cờ tướng, dùng một, hai quân tấn công sớm khi các quân khác còn ở nhà thường bị đẩy lùi và mất nhịp.
- Bỏ quân mà không tính đủ. Hy sinh quân chỉ đáng khi bạn đã tính được lợi ích cụ thể.
- Bỏ qua đe doạ của đối phương. Mải tấn công mà quên kiểm tra nước đối phương vừa đi.
- Tấn công chỉ vì thích. Đôi khi thế cờ không cho phép tấn công, và cố tấn công chỉ làm xấu đi.
Phòng thủ tốt không chỉ là chặn
Phòng thủ tốt có mấy đặc điểm:
- Phòng thủ sớm. Nhận ra đe doạ từ khi nó đang hình thành, không phải khi đã tới nơi.
- Phòng thủ bằng ít quân nhất có thể. Dùng quá nhiều quân để phòng thủ khiến mình không còn sức tấn công.
- Phòng thủ kết hợp xây dựng. Quân phòng thủ đặt khéo có thể đồng thời chuẩn bị cho phản công.
- Đổi quân tấn công của đối phương. Khi đối phương dồn quân tấn công, đổi bớt quân nguy hiểm nhất của họ thường làm đòn tấn công mất sức.
Chuyển từ thủ sang công
Thời điểm đẹp nhất để phản công thường là ngay sau khi đòn tấn công của đối phương bị chặn. Lúc đó, quân của họ thường đang dồn về một phía, nhà của họ có thể bỏ trống. Hãy tìm:
- Quân nào của đối phương đã đi quá xa, khó rút về?
- Khu vực nào của đối phương đã bị bỏ trống?
- Nước phòng thủ nào của mình đồng thời tạo đe doạ?
Cân bằng trong từng môn
Cờ vua. Nguyên tắc cổ điển: phát triển quân và nhập thành trước, rồi mới tấn công. Tấn công bằng Hậu sớm là lỗi phổ biến của người mới. Khi Vua hai bên nhập thành về hai phía khác nhau, cả hai thường tấn công bằng Tốt, và nhịp là tất cả. Đọc thêm về đòn và mẹo ở Đánh Cờ Vua.
Cờ tướng. Cờ tướng có nhịp tấn công nhanh, Xe và Pháo có thể tạo áp lực từ sớm. Nhưng tấn công khi Sĩ Tượng chưa vững, Xe chưa ra, dễ bị phản công vào Tướng. Người chơi cờ tướng giỏi thường giữ hàng phòng thủ gọn gàng trong lúc tấn công.
Cờ vây. Cờ vây có câu "tấn công để kiếm lợi, không phải để giết". Tấn công một nhóm yếu của đối phương thường nhằm lấy đất hoặc củng cố vị trí của mình trong lúc đối phương chạy nhóm, chứ không nhất thiết phải bắt nhóm đó. Tấn công quá tham để bắt bằng được thường phản tác dụng. Luyện trên Cờ Vây Việt.
Caro. Ở caro, cân bằng công thủ rất rõ: mỗi nước vừa phải chặn đe doạ của đối phương, vừa phải xây dựng thế của mình. Nước tốt nhất thường là nước làm được cả hai. Bên chỉ chặn sẽ không thắng, bên chỉ tấn công sẽ bị đòn kép trước. Caro Việt có máy để luyện cảm giác này.
Tâm lý khi công và thủ
Khi đang tấn công, nhiều người trở nên hưng phấn và bất cẩn. Khi phải phòng thủ, nhiều người trở nên nản lòng và bi quan. Cả hai trạng thái đều ảnh hưởng tới quyết định. Hãy nhắc mình: thế cờ đang như thế nào, không phải cảm giác của mình đang ra sao. Mục tâm lý khi chơi cờ có thêm gợi ý.
Nhịp: thứ quyết định ai đang chủ động
Trong mọi môn cờ, có một khái niệm gắn chặt với công và thủ: nhịp, tức việc ai đang buộc ai phải phản ứng. Bên có nhịp là bên đưa ra đe doạ, bên kia phải đáp. Khi bạn giữ nhịp, bạn đang tấn công dù chưa ăn được quân nào. Khi bạn mất nhịp, bạn đang bị động dù số quân còn bằng nhau. Một câu hỏi hữu ích sau mỗi nước là: "Bây giờ ai đang phải phản ứng?" Nếu câu trả lời là mình, hãy tìm cách giành lại nhịp bằng một nước vừa phòng thủ vừa đe doạ.
Luyện cân bằng
- Xem lại ván thua vì tấn công hụt. Tìm thời điểm mình tấn công, kiểm tra xem lúc đó đã đủ điều kiện chưa.
- Xem lại ván thua vì bị đè. Tìm thời điểm lẽ ra có thể phản công.
- Chơi với máy ở mức cao. Máy rất giỏi trừng phạt tấn công vội và rất giỏi phòng thủ; đây là cách luyện tốt.
Xem thêm lập kế hoạch khi chơi cờ và đọc ý đối thủ.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên tấn công nhiều hay phòng thủ nhiều?
Người mới nên ưu tiên phát triển quân và giữ an toàn trước, rồi tấn công khi có điều kiện. Học phòng thủ tốt giúp giảm những ván thua nhanh.
Có nên luôn chấp nhận hy sinh quân để tấn công?
Chỉ khi tính được lợi ích cụ thể. Hy sinh vì "cảm giác" thường dẫn tới thua quân mà không được gì.
Phòng thủ mãi có thắng được không?
Hiếm. Phòng thủ giúp không thua, nhưng để thắng bạn cần tạo đe doạ. Hãy tìm thời điểm phản công.
Làm sao biết đối phương đang tấn công vội?
Khi họ tấn công bằng ít quân, để nhà trống, hoặc hy sinh quân mà không có đe doạ rõ ràng. Lúc đó hãy phòng thủ chắc chắn và chuẩn bị phản công.
