Nhiều phụ huynh mừng khi thấy con mê cờ: so với trò chơi điện tử bắn súng hay video ngắn trôi vô tận, một ván cờ đòi hỏi con ngồi yên, suy nghĩ và chịu trách nhiệm với từng nước đi. Nhưng khi cờ chuyển lên điện thoại và máy tính, nó cũng mang theo đúng những thói quen của mọi thứ trên màn hình: bấm "ván mới" không cần nghĩ, chơi liền mười ván lúc tối muộn, và bực bội cả buổi vì một ván thua.
Bài này không bàn chuyện kỹ thuật như chọn nền tảng có chat hay không, chặn người lạ thế nào — phần đó đã có trong bài an toàn khi cho trẻ chơi cờ online. Ở đây là phần của bố mẹ trong nhà: thoả thuận giờ chơi, ngồi chơi cùng con, đọc cảm xúc của con, và giữ chỗ cho bàn cờ thật.
Vì sao cờ online dễ thành thói quen màn hình
Cờ trên bàn gỗ có "ma sát": phải bày quân, phải có người ngồi đối diện, xong ván phải cất. Cờ online gần như không có ma sát nào:
- Ván mới chỉ cách một nút bấm. Thua xong, trẻ không có khoảng lặng để nghĩ lại mà bấm ngay ván tiếp để "gỡ".
- Luôn có đối thủ. Máy không bao giờ mệt, và nếu chơi với người thì lúc nào cũng có người đang chờ.
- Ván nhanh thì ngắn. Một ván vài phút khiến "chơi thêm một ván" nghe rất vô hại, nhưng mười ván là gần một tiếng.
Những điều này không làm cờ online xấu đi. Chúng chỉ có nghĩa là thói quen tốt phải được đặt ra từ đầu, chứ không tự có như khi chơi trên bàn cờ thật.
Thoả thuận giờ chơi: làm cùng con, không áp xuống
Một quy định do bố mẹ tự đặt thường bị lách. Một thoả thuận con cùng tham gia đặt ra thường được giữ lâu hơn. Có thể ngồi với con mười phút và thống nhất vài điều:
Chơi vào lúc nào. Ví dụ sau khi xong bài tập, không chơi trong bữa cơm, không chơi trong giờ trước khi ngủ. Giờ trước khi ngủ đặc biệt quan trọng: một ván thua sát nút lúc 9 giờ tối dễ khiến trẻ trằn trọc.
Chơi bao nhiêu. Đếm theo số ván thường dễ giữ hơn đếm theo phút, vì ván cờ không dừng giữa chừng được. "Ba ván cờ nhanh" rõ ràng hơn "nửa tiếng", và tránh cảnh bị gọi đúng lúc sắp thắng.
Thua ván cuối thì sao. Đây là chỗ hay vỡ thoả thuận nhất: con thua ván cuối và đòi "một ván nữa thôi". Nên thống nhất trước: ván cuối là ván cuối, thắng hay thua. Nếu cần, có thể để con xem lại ván vừa thua thay vì chơi thêm — vừa thoả được mong muốn "làm gì đó với ván thua", vừa không kéo dài giờ màn hình.
Ai giữ thiết bị. Với trẻ nhỏ, chơi trên máy của gia đình đặt ở phòng chung dễ theo dõi hơn máy riêng trong phòng ngủ.
Thoả thuận nên được viết ra, dán ở chỗ dễ thấy, và xem lại sau vài tuần. Con lớn lên, lịch học thay đổi, và thoả thuận cũng cần thay đổi theo.
Ngồi chơi cùng con, kể cả khi bố mẹ không giỏi cờ
Cách hiệu quả nhất để biết con đang trải nghiệm gì khi chơi cờ online là thỉnh thoảng ngồi cạnh con. Không phải để giám sát từng nước, mà để hiện diện.
Vài cách ngồi cùng mà không làm con thấy bị soi:
- Làm người cổ vũ. Hỏi con "con định đi quân nào?", "vì sao con chọn nước đó?". Trẻ thường rất thích giải thích, và khi giải thích, trẻ cũng tự nghĩ kỹ hơn.
- Chơi một ván với con. Nếu bố mẹ không biết chơi, để con dạy. Trẻ dạy người lớn là một trong những cách học tốt nhất, và nó đảo vai trò theo hướng trẻ thấy mình được tôn trọng.
- Chơi cùng phe với con. Hai bố con cùng cầm một bên đấu với máy ở mức dễ, bàn bạc từng nước. Đây là cách biến màn hình thành hoạt động chung chứ không phải góc riêng của trẻ.
Các trang trong hệ chơi cờ đều có chế độ chơi với máy nhiều mức, nên một ván "hai bố con đấu máy" ở mức thấp là hoàn toàn khả thi, ví dụ trên bàn cờ vua của Cờ Vua Số hay bàn caro của Caro Việt — caro luật đơn giản, rất hợp để cả nhà cùng bàn.
Nhận ra lúc con bị ảnh hưởng cảm xúc sau ván thua
Thua là một phần của cờ. Nhưng thua liên tiếp trên màn hình, một mình, lúc tối muộn thì khác với thua một ván trên bàn cờ ở câu lạc bộ có thầy và bạn bè xung quanh. Phụ huynh nên để ý vài dấu hiệu:
- Bấm ván mới ngay lập tức sau khi thua, liên tục, như muốn "gỡ" cho bằng được.
- Đập tay xuống bàn, nói to, hoặc đổ lỗi: "máy gian", "tại mạng lag", "đối thủ ăn may".
- Im lặng kéo dài và cáu gắt với người trong nhà sau giờ chơi.
- Tránh né: không muốn chơi nữa, nói "con dở lắm", trong khi trước đó rất thích.
Khi thấy những dấu hiệu này, việc đầu tiên không phải là giảng giải mà là cho con dừng lại một chút. Cất máy, uống nước, đi lại vài phút. Cảm xúc hạ xuống rồi mới nói chuyện.
Khi nói chuyện, tránh những câu như "có mỗi ván cờ mà cũng khóc". Thử những câu như "ván này khó chịu thật nhỉ", "con thấy mình sai ở đâu?", hoặc đơn giản "mai mình chơi lại nhé". Điều trẻ cần học không phải là không buồn khi thua, mà là buồn xong thì đứng dậy được. Bài khi trẻ thua cờ và khóc đi sâu hơn vào phần này.
Một chi tiết nhỏ giúp nhiều: các trang trong hệ không có bảng xếp hạng hay điểm số công khai, nên ván thua không bị "ghi sổ" trước mặt ai. Bố mẹ cũng không nên tự tạo ra bảng điểm trong nhà — so con với anh chị hay bạn bè là cách nhanh nhất để biến cờ thành áp lực.
Giữ chỗ cho bàn cờ thật trong nhà
Cờ online tiện, nhưng bàn cờ thật có những thứ màn hình không thay được: cầm quân trong tay, nhìn nét mặt người đối diện, bắt tay sau ván, và cả việc ngồi đủ lâu cho một ván chậm. Vài cách giữ cân bằng:
Một góc cờ cố định trong nhà. Một bộ cờ bày sẵn ở phòng khách thường được chơi nhiều hơn bộ cờ cất trong tủ. Bài góc chơi cờ trong nhà có vài gợi ý bố trí.
Quy ước "cuối tuần bàn thật". Trong tuần chơi online theo thoả thuận, cuối tuần có một buổi chơi trên bàn với ông bà, bố mẹ hoặc anh chị em.
Chơi online, rồi bày lại trên bàn. Một ván hay trên mạng có thể bày lại trên bàn gỗ để cả nhà cùng xem. Việc bày lại giúp trẻ nhớ ván cờ và nhìn nó chậm hơn.
Đổi môn cho đỡ chán. Nếu con chỉ chơi một môn trên máy suốt, thử rủ con một ván caro trên giấy hoặc một ván cờ tướng với ông. Đổi môn giữ được hứng thú mà không cần thêm giờ màn hình.
Theo tuổi của con
Không có một công thức chung cho mọi độ tuổi, nhưng có thể nghĩ theo hướng:
- Trẻ nhỏ (dưới khoảng 8 tuổi): ưu tiên bàn cờ thật và chơi với người trong nhà. Nếu chơi trên máy thì chơi với máy, có người lớn ngồi cạnh, thời gian ngắn.
- Trẻ tiểu học lớn: có thể chơi online theo thoả thuận, bắt đầu với bạn bè quen qua link mời trước khi chơi với người lạ, bố mẹ thỉnh thoảng ngồi cùng.
- Tuổi thiếu niên: tự chủ nhiều hơn, nhưng thoả thuận về giờ giấc và giờ đi ngủ vẫn nên có. Lúc này, hỏi con về ván cờ thường hiệu quả hơn kiểm tra.
Bài thời lượng chơi cờ cho trẻ có thêm gợi ý cụ thể theo từng giai đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Con chơi cờ online có tốt hơn chơi game khác không?
Cờ đòi hỏi suy nghĩ và kiên nhẫn nên thường được coi là lựa chọn lành mạnh hơn nhiều trò chơi khác. Nhưng nó vẫn là thời gian trước màn hình, nên vẫn cần thoả thuận giờ chơi như mọi hoạt động trên máy.
Nên giới hạn theo phút hay theo số ván?
Với cờ, giới hạn theo số ván thường dễ giữ hơn, vì ván cờ không nên bị cắt giữa chừng. Thống nhất trước rằng ván cuối là ván cuối, dù thắng hay thua.
Bố mẹ không biết chơi cờ thì ngồi cùng con thế nào?
Hỏi con giải thích nước đi, để con dạy mình luật, hoặc cùng con cầm một phe đấu với máy ở mức dễ. Sự có mặt quan trọng hơn trình độ cờ.
Con khóc hoặc cáu sau khi thua liên tục thì làm gì?
Cho con dừng lại trước, để cảm xúc lắng xuống, rồi mới nói chuyện. Công nhận cảm giác khó chịu của con, tránh chê bai, và hẹn chơi lại vào hôm khác.
Có nên để con chơi với người lạ trên mạng không?
Nên bắt đầu bằng chơi với máy và với bạn bè quen qua link mời. Khi con lớn hơn và đã quen, việc chơi với người lạ an toàn hơn trên những nơi không có chat — chi tiết có trong bài về an toàn khi trẻ chơi cờ online.
