Nhiều phụ huynh vui khi thấy con chơi cờ thay vì xem video hay chơi game bắn súng. Nhưng niềm vui đó thường đi kèm một câu hỏi: con chơi cờ trên điện thoại cả buổi như vậy có ổn không? Cờ là trò chơi lành mạnh, nhưng thời gian trước màn hình vẫn là thời gian trước màn hình, và bất kỳ hoạt động nào kéo dài quá mức cũng có thể lấn át những việc quan trọng khác như ngủ, vận động và học.
Bài này đưa ra gợi ý về thời lượng chơi cờ theo độ tuổi, cách cân bằng giữa bàn cờ thật và màn hình, và những dấu hiệu cho thấy trẻ nên nghỉ. Đây là gợi ý dựa trên kinh nghiệm thực tế, không phải khuyến cáo y khoa; mỗi gia đình có thể điều chỉnh theo hoàn cảnh riêng.
Nguyên tắc chung: ngắn mà đều
Với trẻ em, chơi cờ đều đặn trong thời gian ngắn tốt hơn nhiều so với chơi dồn dập một lần. Mười lăm phút mỗi ngày trong một tháng giúp trẻ nhớ luật, quen thế cờ và giữ hứng thú. Ba tiếng liền vào cuối tuần dễ khiến trẻ mệt, cáu kỉnh và chán.
Một nguyên tắc dễ nhớ: dừng khi trẻ còn đang vui. Nếu đợi đến lúc trẻ mệt mới dừng, trẻ sẽ gắn cờ với cảm giác mệt mỏi.
Gợi ý thời lượng theo độ tuổi
Dưới 6 tuổi. Mỗi buổi khoảng mười đến mười lăm phút, tốt nhất là trên bàn cờ thật cùng người lớn. Ở tuổi này, trẻ cần vận động và tương tác nhiều hơn là ngồi yên. Nếu chơi trên màn hình, nên có người lớn ngồi cùng và giữ thời gian rất ngắn.
Từ 6 đến 9 tuổi. Mỗi buổi khoảng hai mươi đến ba mươi phút, có thể chia làm hai lượt ngắn. Đây là tuổi nhiều trẻ học luật đầy đủ và bắt đầu thích chơi với máy. Nên xen kẽ chơi với máy và chơi với người thân.
Từ 10 đến 12 tuổi. Mỗi buổi có thể từ ba mươi phút đến một tiếng, nhất là khi trẻ đã thích và muốn tiến bộ. Nên có quy ước rõ về thời gian chơi trên thiết bị, và ưu tiên những ván chậm, có suy nghĩ, thay vì chơi cờ chớp liên tục.
Tuổi teen. Trẻ lớn có thể tự quản lý thời gian tốt hơn. Vai trò của phụ huynh là cùng con đặt quy ước, đặc biệt về giờ ngủ, chứ không cần giám sát từng phút.
Bàn cờ thật và màn hình: nên kết hợp thế nào?
Chơi trên màn hình có những lợi thế rõ ràng: có máy làm đối thủ bất cứ lúc nào, có thể chơi online với bạn bè ở xa, có thể lưu lại ván để xem lại. Chơi trên bàn cờ thật lại mang đến những điều màn hình không có: cầm nắm quân cờ, nhìn mặt người chơi đối diện, trò chuyện, cười đùa và học phép lịch sự khi chơi.
Một cách kết hợp hợp lý là:
- Bàn cờ thật cho những buổi chơi cùng gia đình. Cuối tuần, sau bữa tối, khi ông bà sang chơi.
- Màn hình cho luyện tập ngắn. Mười lăm, hai mươi phút chơi với máy ở mức vừa sức, ví dụ một ván caro trên Caro Việt hoặc một ván cờ vua ở mức dễ trên Cờ Vua Số.
- Màn hình cho kết nối. Chơi online với bạn học hoặc anh chị em họ ở xa qua đường link mời.
Trong hệ Mưu Trí, chơi online không có chat, người chơi chỉ trao đổi nước cờ. Đây là điều quan trọng với trẻ em vì giảm nguy cơ tiếp xúc với người lạ. Bài trẻ chơi cờ online an toàn nói kỹ hơn.
Dấu hiệu trẻ nên nghỉ
Hãy để ý những dấu hiệu sau:
- Trẻ đi nhanh, đi bừa, không còn suy nghĩ trước khi đi. Đây thường là dấu hiệu mệt.
- Trẻ cáu gắt khi thua, dù bình thường vẫn chấp nhận được.
- Trẻ đòi chơi "ván cuối" liên tục mà không dừng được.
- Trẻ ngủ muộn hơn vì chơi, hoặc chơi thay cho giờ vận động ngoài trời.
- Trẻ nhắc tới xếp hạng, điểm số liên tục, lo lắng về thắng thua hơn là vui với ván cờ.
Khi thấy những dấu hiệu này, hãy nhẹ nhàng cho trẻ nghỉ, và có thể giảm thời lượng trong vài ngày tới.
Cách đặt quy ước với trẻ
Thống nhất trước khi chơi. Ví dụ: "Hôm nay con chơi hai ván với máy rồi mình ăn cơm". Quy ước nói trước dễ được chấp nhận hơn là cắt ngang giữa chừng.
Dùng đồng hồ cát hoặc hẹn giờ. Trẻ nhỏ khó cảm nhận thời gian; một chiếc đồng hồ cát giúp trẻ thấy thời gian trôi và tự chuẩn bị kết thúc.
Kết thúc ván đang dở. Nếu hết giờ khi trẻ đang giữa ván, hãy cho trẻ chơi nốt ván đó (nếu không quá dài) hoặc lưu lại để chơi tiếp lần sau. Ván cờ với máy thường được giữ lại trên thiết bị, nên trẻ không mất ván đang chơi.
Người lớn làm gương. Nếu bố mẹ cũng dừng điện thoại khi đến giờ ăn, trẻ sẽ dễ làm theo hơn.
Cờ không phải để lấp thời gian
Một điều nên tránh là dùng cờ trên điện thoại như "vật giữ trẻ" để người lớn rảnh tay. Cờ có giá trị nhất khi trẻ chơi với sự chú ý và niềm vui, không phải khi chơi để giết thời gian. Nếu trẻ cần một hoạt động trong lúc người lớn bận, hãy cân nhắc những hoạt động không cần màn hình.
Bài giữ hứng thú chơi cờ cho trẻ có thêm nhiều ý tưởng để cờ luôn là niềm vui, không phải thói quen vô thức.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chơi cờ một tiếng mỗi ngày có quá nhiều không?
Với trẻ từ mười tuổi trở lên và thích cờ, một tiếng mỗi ngày có thể chấp nhận được nếu không ảnh hưởng đến giấc ngủ, việc học và vận động. Với trẻ nhỏ hơn, nên chia nhỏ và giữ tổng thời gian ngắn hơn.
Chơi cờ trên điện thoại có hại mắt không?
Như mọi hoạt động nhìn màn hình, chơi lâu có thể gây mỏi mắt. Nên nghỉ giữa các ván, nhìn ra xa, và giữ khoảng cách hợp lý với màn hình. Chơi trên bàn cờ thật là cách tốt để giảm thời gian nhìn màn hình.
Con đòi chơi thêm mãi thì làm sao?
Thống nhất số ván hoặc thời gian trước khi chơi, dùng hẹn giờ, và giữ quy ước đều đặn. Nếu trẻ vẫn khó dừng, giảm thời lượng và tăng các buổi chơi trên bàn cờ thật cùng gia đình.
Có nên cho trẻ chơi cờ trước giờ ngủ?
Nên tránh chơi trên màn hình ngay trước giờ ngủ. Một ván cờ nhẹ nhàng trên bàn thật cùng bố mẹ thì có thể là hoạt động thư giãn, nhưng nên kết thúc sớm để trẻ có thời gian nghỉ ngơi.
