Ván cờ vừa kết thúc, con bạn bỗng oà khóc, gạt quân khỏi bàn, hoặc đòi chơi lại ngay lập tức. Nếu bạn từng chứng kiến cảnh này, bạn không đơn độc. Trẻ em, nhất là trẻ nhỏ, thường phản ứng mạnh khi thua cờ. Điều này không có nghĩa là trẻ hư, cũng không có nghĩa là không nên cho trẻ chơi cờ. Đây là một cơ hội để giúp trẻ học một kỹ năng quan trọng: đối mặt với thất bại.
Vì sao thua cờ lại khó với trẻ?
Cờ không có may rủi để đổ lỗi. Trong nhiều trò chơi khác, trẻ có thể nói "tại xúc xắc", "tại bài xấu". Trong cờ, thua là do nước đi của chính mình. Điều này khiến thua cờ có cảm giác "rất cá nhân". Bài trò chơi thông tin hoàn hảo giải thích kỹ hơn.
Trẻ đã rất cố gắng. Một ván cờ đòi hỏi trẻ tập trung trong thời gian dài. Khi thua sau tất cả nỗ lực đó, cảm giác hụt hẫng là tự nhiên.
Trẻ chưa biết điều khiển cảm xúc. Khả năng kiềm chế cảm xúc phát triển dần theo tuổi. Trẻ nhỏ chưa có "công cụ" để xử lý thất vọng một cách bình tĩnh.
Trẻ gắn thắng thua với giá trị bản thân. Nếu trẻ thường được khen vì thắng, trẻ có thể nghĩ thua đồng nghĩa với "con kém".
Trong khoảnh khắc trẻ khóc: làm gì?
Bình tĩnh và ở bên cạnh. Đừng vội giảng giải hay trách mắng. Ngồi cạnh con, để con khóc một chút. Sự hiện diện bình tĩnh của người lớn giúp trẻ dịu lại.
Gọi tên cảm xúc. "Con buồn vì thua phải không? Mẹ hiểu, thua thì ai cũng buồn." Khi cảm xúc được gọi tên và chấp nhận, trẻ thấy được thấu hiểu.
Không nói những câu gạt đi. Tránh "có gì đâu mà khóc", "con trai không được khóc", "thế thì thôi đừng chơi nữa". Những câu này khiến trẻ thấy cảm xúc của mình là sai.
Đặt giới hạn cho hành vi, không cho cảm xúc. Buồn thì được, nhưng ném quân cờ thì không. "Con buồn được, nhưng mình không ném quân. Mình cùng nhặt lên nhé."
Sau khi trẻ đã bình tĩnh
Khi trẻ đã dịu lại, có thể là vài phút hoặc vài giờ sau, hãy nói chuyện nhẹ nhàng.
Nhắc lại những điều tốt trong ván. "Hồi nãy con bắt được Pháo của bố, hay lắm."
Cùng tìm một nước có thể đi khác. Không cần phân tích cả ván. Chỉ một nước thôi: "Nếu con đi Xe sang đây thì sao nhỉ?" Việc này giúp trẻ thấy thua là có lý do, và lần sau có thể làm khác.
Chia sẻ chuyện thua của chính mình. "Hồi nhỏ bố cũng hay thua ông, có lần bố giận không chơi cả tuần." Trẻ thấy người lớn cũng từng thua và vẫn ổn.
Dạy trẻ thua cho đúng cách, từ trước
Không nên chờ đến lúc trẻ khóc mới dạy. Có thể chuẩn bị từ trước:
- Tập thói quen bắt tay sau ván. Dù thắng hay thua, hai người bắt tay và nói "cảm ơn bạn đã chơi". Nghi thức này giúp trẻ tách ván cờ khỏi cảm xúc cá nhân.
- Chơi với đối thủ vừa sức. Thua liên tục với người quá giỏi dễ khiến trẻ nản. Với máy, chọn mức dễ trước, ví dụ mức thấp nhất khi chơi cờ tướng trên Cờ Tướng Việt.
- Khen quá trình thay vì kết quả. Xem thêm giữ hứng thú chơi cờ cho trẻ.
- Người lớn làm gương khi thua. Khi bố mẹ thua con, hãy nói vui vẻ: "Con chơi hay quá, bố thua rồi. Ván sau bố sẽ cẩn thận hơn."
Những câu nói nên dùng và nên tránh
Một vài câu người lớn có thể dùng khi trẻ thua:
- "Mẹ thấy con buồn. Mình ngồi đây với nhau một chút nhé."
- "Ván này khó thật. Con muốn nghỉ hay chơi lại?"
- "Con có nhớ nước nào con thích nhất trong ván không?"
Và một vài câu nên tránh:
- "Có thế mà cũng khóc."
- "Thua thì thôi, lần sau khỏi chơi."
- "Sao con không đi như bố bảo?"
Sự khác biệt nằm ở chỗ những câu đầu công nhận cảm xúc và mở ra lựa chọn, còn những câu sau gạt bỏ cảm xúc và khiến trẻ thấy mình có lỗi.
Khi nào cần lo?
Phần lớn trẻ sẽ dần bình tĩnh hơn khi lớn lên và chơi nhiều hơn. Tuy vậy, nếu trẻ phản ứng rất mạnh và kéo dài ở nhiều hoạt động khác nhau, không chỉ riêng cờ, phụ huynh có thể trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được tư vấn phù hợp.
Nếu phản ứng chỉ xảy ra với cờ, hãy xem lại: có phải trẻ đang chịu áp lực thắng thua, chơi quá lâu, hay chơi với đối thủ quá mạnh? Điều chỉnh những điều này thường giúp ích nhiều.
Chơi online và cảm xúc
Khi trẻ chơi online với người lạ, thua có thể khiến trẻ khó chịu hơn vì không có người thân bên cạnh. Với trẻ nhỏ, nên để trẻ chơi với máy hoặc với bạn bè qua đường link mời trước khi chơi với người lạ. Chơi online trong hệ không có chat nên trẻ không phải đọc những lời trêu chọc khi thua. Xem trẻ chơi cờ online an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để trẻ thắng để trẻ không khóc?
Không nên để trẻ thắng mãi, vì trẻ sẽ không học được cách đối mặt với thua. Nên chơi nhẹ tay để trẻ có cơ hội thắng thật, xen kẽ với những lần thua được đồng hành đúng cách.
Trẻ đòi chơi lại ngay sau khi thua thì sao?
Nếu trẻ bình tĩnh, chơi thêm một ván là được. Nếu trẻ đang rất xúc động, nên nghỉ một chút trước, vì chơi khi đang giận thường dẫn tới thua tiếp và xúc động hơn.
Trẻ lớn rồi vẫn khóc khi thua có bình thường không?
Mỗi trẻ có nhịp phát triển khác nhau. Nhiều trẻ tám, chín tuổi vẫn buồn nhiều khi thua. Hãy tiếp tục đồng hành, khen quá trình và tập nghi thức bắt tay sau ván.
Có nên ngừng cho trẻ chơi cờ nếu trẻ hay khóc?
Không cần ngừng hẳn. Có thể giảm thời lượng, chọn đối thủ dễ hơn và chơi những trò vui hơn trong một thời gian. Cờ chính là cơ hội tốt để trẻ tập đối mặt với thua.
