Rất nhiều trẻ bắt đầu học cờ với sự háo hức: những quân cờ lạ mắt, cảm giác thắng được bố mẹ, niềm vui khi bắt được quân của bạn. Nhưng sau vài tuần hay vài tháng, sự háo hức ấy có thể nhạt dần. Trẻ bắt đầu nói "con không muốn chơi nữa", hoặc chỉ chơi khi bị nhắc.
Giữ hứng thú cho trẻ không phải là ép trẻ chơi, mà là giữ cho cờ luôn là một trải nghiệm vui. Bài này đưa ra những cách thực tế mà phụ huynh và người dạy có thể áp dụng.
Vì sao trẻ mất hứng với cờ?
Hiểu nguyên nhân giúp ta xử lý đúng. Những lý do hay gặp:
- Thua quá nhiều. Chơi với người hoặc máy quá mạnh, trẻ thua liên tục và thấy mình kém.
- Bài học quá khô. Học lý thuyết nhiều, chơi ít.
- Áp lực từ người lớn. Bị hỏi thắng mấy ván, bị so sánh với bạn, bị đặt mục tiêu giải thưởng.
- Nhàm chán. Chơi mãi một kiểu, không có gì mới.
- Có sở thích mới. Trẻ đơn giản là muốn thử những thứ khác, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Biến bài học thành trò chơi
Trẻ học tốt nhất khi đang chơi. Thay vì giảng giải, hãy tạo những trò chơi nhỏ:
- Trò chơi một loại quân. Trong cờ vua, chỉ dùng Tốt: ai đưa Tốt sang hàng cuối trước thắng. Trong cờ tướng, dùng Xe đuổi bắt Tốt.
- Săn quân. Đặt vài quân lên bàn, đố trẻ bắt hết trong số nước ít nhất.
- Caro bàn nhỏ. Đổi luật thành "bốn con liên tiếp" để ván nhanh và trẻ dễ thắng.
- Cờ vây bắt quân. Ai bắt được quân đầu tiên thì thắng. Đơn giản nhưng giúp trẻ hiểu khái niệm bao vây.
- Đố thế cờ. Bày một thế cờ đơn giản, đố trẻ tìm nước chiếu hết. Với cờ vua, bài tập chiếu hết trên Cờ Vua Số có nhiều bài vừa sức.
Khen đúng chỗ
Cách khen ảnh hưởng rất lớn đến động lực của trẻ.
Khen quá trình, không chỉ kết quả. "Con suy nghĩ rất kỹ trước nước đó" có giá trị hơn "con giỏi quá, thắng rồi". Khi trẻ được khen vì cố gắng, trẻ sẽ tiếp tục cố gắng. Khi chỉ được khen vì thắng, trẻ sẽ sợ thua.
Khen cụ thể. "Nước Mã bắt đôi của con hay lắm" giúp trẻ hiểu mình làm tốt điều gì.
Khen cả khi thua. "Ván này con thua nhưng con giữ được Xe rất lâu" giúp trẻ thấy thua không có nghĩa là không có gì đáng tự hào.
Không chấm điểm, không xếp hạng. Tránh biến cờ thành bảng thành tích trong nhà.
Chọn đối thủ vừa sức
Trẻ thích chơi khi có cơ hội thắng. Với người lớn, hãy chơi nhẹ tay, thỉnh thoảng "để lộ" một quân cho trẻ bắt, và giải thích khi trẻ sắp mất quân. Với máy, chọn mức thấp nhất trước rồi tăng dần khi trẻ thắng đều. Trong hệ Mưu Trí, mức thấp của máy được làm để đi lỏng tay giống người đang học, rất hợp với trẻ.
Đổi món để không nhàm
Nếu trẻ bắt đầu chán, thử thay đổi:
- Đổi môn. Chuyển từ cờ vua sang caro vài hôm, hoặc thử cờ vây bàn nhỏ trên Cờ Vây Việt.
- Đổi nơi chơi. Chơi ngoài công viên, trên bàn cờ lớn, hoặc ở nhà ông bà.
- Đổi người chơi. Mời bạn của trẻ sang chơi cùng, hoặc chơi online với anh chị em họ.
- Đổi hình thức. Xem một ván cờ hay cùng trẻ và đoán nước tiếp theo.
Để trẻ làm "thầy"
Một cách rất hiệu quả là để trẻ dạy lại cho người khác: dạy em nhỏ, dạy ông bà, hoặc dạy bố mẹ nếu bố mẹ chưa biết chơi. Khi được làm thầy, trẻ thấy mình có giá trị, và việc giải thích giúp trẻ hiểu sâu hơn.
Kết nối với bạn bè
Trẻ thích làm điều bạn bè cũng làm. Nếu ở trường có câu lạc bộ cờ, tham gia câu lạc bộ giúp trẻ có bạn chơi và động lực. Tìm hiểu thêm về lớp và câu lạc bộ ở Trung Tâm Cờ Vua hoặc Trung Tâm Cờ Tướng.
Tạo những "ngày cờ" đặc biệt
Trẻ nhớ những dịp đặc biệt. Thỉnh thoảng hãy tạo một ngày cờ trong gia đình: bày bàn cờ ra phòng khách, mời ông bà, anh chị em họ cùng chơi, mỗi người một môn. Có thể có một giải nhỏ vui vẻ trong nhà, nơi phần thưởng là được chọn món ăn tối hoặc được chọn phim cả nhà xem, và ai cũng được khen vì một điều gì đó trong ván của mình.
Những ngày như vậy gắn cờ với kỷ niệm ấm áp, và nhiều người lớn lên vẫn nhớ những buổi chơi cờ cùng gia đình hơn bất kỳ ván thắng nào.
Đừng biến cờ thành môn học thêm
Một lỗi phổ biến là biến cờ thành một môn học bắt buộc, có lịch học cố định, có bài tập về nhà, có kiểm tra. Với một số trẻ thích cờ thật sự và muốn đi xa, học bài bản là tốt. Nhưng với đa số trẻ, cờ nên là một trò chơi. Hãy để trẻ tự chọn khi nào muốn học nhiều hơn.
Khi trẻ thật sự muốn dừng
Nếu đã thử nhiều cách mà trẻ vẫn không muốn chơi, hãy tôn trọng. Cho trẻ nghỉ, không nhắc nhiều. Nhiều trẻ quay lại với cờ sau một thời gian, khi không còn cảm giác bị ép. Và nếu không quay lại, những gì trẻ đã học được vẫn còn đó.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thưởng cho trẻ khi thắng cờ không?
Nên hạn chế thưởng vật chất theo thắng thua, vì dễ khiến trẻ sợ thua và chơi vì phần thưởng. Nếu muốn khuyến khích, hãy thưởng cho sự đều đặn, ví dụ một buổi đi chơi sau một tháng chơi cờ đều.
Trẻ chỉ muốn chơi cờ chớp, có sao không?
Không sao nếu trẻ vui. Nhưng thỉnh thoảng rủ trẻ chơi một ván chậm, và khen khi trẻ suy nghĩ kỹ. Cờ chớp mãi thì ít thời gian học.
Nên để trẻ thắng người lớn bao nhiêu lần?
Không cần con số cụ thể. Mục tiêu là trẻ có cơ hội thắng thật, không phải thắng vì người lớn cố tình thua quá lộ. Chơi nhẹ tay và giải thích là cách cân bằng tốt.
Trẻ khóc khi thua thì có nên cho nghỉ chơi không?
Không cần cho nghỉ ngay. Hãy xem bài khi trẻ thua cờ và khóc để biết cách đồng hành cùng trẻ qua cảm xúc này.
