"Con mình mới bốn tuổi, học cờ được chưa?" — đây là câu hỏi mà rất nhiều phụ huynh đặt ra. Câu trả lời thật là: tuỳ đứa trẻ. Có trẻ bốn tuổi đã ngồi chơi say mê, có trẻ bảy tuổi vẫn chưa hứng thú. Thay vì hỏi con mấy tuổi, hãy nhìn vào những dấu hiệu cho thấy con đã sẵn sàng.
Bài này đưa ra những dấu hiệu đó, cách làm quen phù hợp theo từng độ tuổi, và những điều phụ huynh nên tránh.
Dấu hiệu trẻ đã sẵn sàng làm quen với cờ
- Trẻ ngồi tập trung được mười phút với một trò chơi. Không cần lâu hơn, vì ván cờ đầu tiên của trẻ sẽ rất ngắn.
- Trẻ hiểu luật chơi lần lượt. Biết "đến lượt con rồi tới lượt bố" là nền tảng của mọi trò chơi cờ.
- Trẻ tò mò về bàn cờ. Hỏi về các quân cờ, muốn chạm vào, muốn biết người lớn đang làm gì.
- Trẻ chấp nhận được việc không thắng mọi lúc. Chưa cần thua mà không buồn, nhưng ít nhất có thể tiếp tục chơi sau khi thua.
Nếu con chưa có những dấu hiệu này, đừng lo. Chờ thêm vài tháng, hoặc chơi những trò chơi đơn giản khác để rèn khả năng chơi lần lượt.
Từ 3 đến 5 tuổi: chơi với quân cờ, chưa chơi cờ
Ở tuổi này, mục tiêu là làm quen, không phải học luật.
- Xếp và gọi tên quân cờ. Trẻ thích cầm những quân cờ, sắp xếp chúng, nghe kể "đây là con Mã, nó nhảy như thế này".
- Caro bàn nhỏ, luật "bốn con". Trẻ học được ý tưởng xếp hàng và chặn bạn.
- Cờ vây bắt quân. Trên bàn rất nhỏ, chơi trò "ai bắt được quân trước thì thắng". Trẻ học được khái niệm bao vây một cách tự nhiên.
- Trò chơi với một loại quân. Ví dụ chỉ dùng Tốt trong cờ vua: ai đưa được một Tốt sang hàng cuối trước thì thắng.
Mỗi lần mười, mười lăm phút là đủ. Dừng khi trẻ còn đang vui, để trẻ muốn chơi lại lần sau.
Từ 6 đến 8 tuổi: học luật đầy đủ
Nhiều trẻ ở tuổi này đã có thể học trọn luật cờ vua hoặc cờ tướng. Cách dạy hiệu quả là từng quân một: dạy một quân, chơi vài trò nhỏ với quân đó, rồi mới thêm quân khác. Sau khi biết hết các quân, mới chơi trọn một ván.
Cờ vây trên bàn 9×9 cũng hợp ở tuổi này. Caro thì trẻ đã chơi được như người lớn.
Nếu con muốn học bài bản, có thể tìm lớp hoặc câu lạc bộ. Trung Tâm Cờ Vua và Trung Tâm Cờ Tướng có những bài giúp phụ huynh chọn lớp phù hợp.
Từ 9 tuổi trở lên: đi sâu nếu trẻ thích
Trẻ lớn hơn có thể học chiến thuật, chơi với máy, chơi online và tham gia giải phong trào nếu muốn. Đây cũng là lúc trẻ tự chọn môn mình thích. Vai trò của phụ huynh là đồng hành, không phải thúc ép.
Những điều phụ huynh không nên vội
Không vội dạy hết luật. Dạy quá nhiều trong một buổi khiến trẻ rối và mất hứng.
Không vội cho đi thi. Giải đấu có thể là trải nghiệm tốt, nhưng chỉ khi trẻ muốn và đã vững luật. Đi thi quá sớm dễ khiến trẻ sợ thua.
Không so sánh với trẻ khác. Mỗi trẻ có nhịp riêng. Câu "bạn A mới năm tuổi đã chơi được rồi" chỉ tạo áp lực.
Không chấm điểm hay xếp hạng con. Hãy khen sự cố gắng, những nước đi hay, và việc con kiên nhẫn chơi đến hết ván.
Không cố tình thua quá rõ. Trẻ nhận ra được. Thay vào đó, hãy chơi nhẹ tay, giải thích khi con sắp mất quân, và để con thắng một cách "gần như thật".
Một buổi làm quen mẫu cho trẻ năm tuổi
Nếu bạn chưa biết bắt đầu thế nào, có thể thử buổi mười lăm phút như sau. Năm phút đầu, bày quân cờ ra, để con cầm từng quân, kể cho con nghe mỗi quân "thích đi như thế nào" bằng giọng kể chuyện. Năm phút tiếp theo, chơi một trò nhỏ với một hai loại quân, ví dụ Xe đuổi bắt Tốt. Năm phút cuối, chơi một ván caro bàn nhỏ cho vui, để con thắng vài lần một cách tự nhiên.
Kết thúc khi con còn đang cười, và hẹn con lần sau. Sau vài buổi như vậy, con thường sẽ tự đòi chơi, và đó là lúc có thể dạy thêm từng chút một.
Khi con muốn học mà phụ huynh không biết chơi
Nhiều phụ huynh lo mình không biết cờ thì không dạy con được. Thực ra, học cùng con là một trải nghiệm rất đẹp. Hai bố mẹ con cùng chơi với máy ở mức dễ, cùng đọc cách đi của từng quân, cùng ngạc nhiên khi thấy một nước hay. Trẻ thấy người lớn cũng đang học, cũng có lúc sai, và học được rằng thua hay nhầm là chuyện bình thường.
Chơi cùng con là quan trọng nhất
Dù con bắt đầu ở tuổi nào, điều giúp con yêu cờ nhất là những buổi chơi vui vẻ cùng người thân. Không cần phụ huynh chơi giỏi; ngồi cùng con, cùng học, cùng cười khi một quân bị bắt bất ngờ là đủ. Bài giữ hứng thú chơi cờ cho trẻ có thêm nhiều gợi ý.
Nếu cả nhà muốn chơi thử nhiều môn, trang chọn trò chơi liệt kê các môn trong hệ, tất cả đều chơi được với máy ở mức rất dễ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 3 tuổi chơi cờ có sớm quá không?
Nếu chỉ là chơi với quân cờ, xếp hình, gọi tên quân thì không sớm. Nếu là học luật đầy đủ thì hầu hết trẻ 3 tuổi chưa sẵn sàng, và không cần vội.
Nên dạy con cờ vua hay cờ tướng trước?
Tuỳ gia đình. Nếu trong nhà có người chơi cờ tướng, bắt đầu từ cờ tướng giúp con có bạn chơi. Nếu trường có câu lạc bộ cờ vua, bắt đầu từ cờ vua sẽ dễ duy trì. Xem thêm chọn môn cờ theo tuổi.
Con không chịu ngồi yên chơi cờ thì làm sao?
Rút ngắn thời gian chơi, chọn trò đơn giản như caro, và dừng khi con còn vui. Sự tập trung tăng dần theo tuổi và theo niềm thích thú.
Có nên cho trẻ nhỏ chơi cờ trên điện thoại?
Có thể, nhưng nên giới hạn thời gian và ưu tiên chơi trên bàn cờ thật cùng người thân. Bài thời lượng chơi cờ cho trẻ có gợi ý cụ thể.
