Khi thua một ván bài, người ta có thể đổ cho quân bài xấu. Khi thua một ván cờ, không có gì để đổ cho. Mọi quân đều nằm trên bàn, hai người nhìn thấy cùng một thế cờ, và không có xúc xắc hay lá bài úp nào quyết định kết quả. Đây là điều làm cho cờ vừa hấp dẫn vừa có lúc khiến người chơi day dứt.
Trong lý thuyết trò chơi, cờ vua, cờ tướng, cờ vây và cờ caro thuộc nhóm "trò chơi thông tin hoàn hảo". Bài này giải thích khái niệm đó bằng lời thường, và vì sao hiểu nó giúp bạn chơi cờ bình thản hơn.
Thông tin hoàn hảo nghĩa là gì?
Một trò chơi có thông tin hoàn hảo khi mọi người chơi, ở mọi thời điểm, đều biết toàn bộ tình trạng của trò chơi: quân nào ở đâu, đã đi những nước nào, đến lượt ai. Không có gì bị che giấu.
Ngược lại, trong nhiều trò chơi bài, bạn không biết đối phương cầm gì. Trong trò chơi có xúc xắc, kết quả phụ thuộc một phần vào ngẫu nhiên. Cờ thì khác: hai người ngồi đối diện nhau với cùng một bức tranh đầy đủ.
Có một ngoại lệ thú vị là cờ úp, một biến thể của cờ tướng ở Việt Nam, trong đó phần lớn quân được úp xuống và chỉ lộ mặt khi di chuyển. Cờ úp vì thế có thêm yếu tố may rủi và phỏng đoán, khác hẳn cờ tướng thường.
Không may rủi thì thắng thua do đâu?
Nếu không có may rủi, kết quả ván cờ chỉ phụ thuộc vào quyết định của hai người chơi. Người quyết định tốt hơn trong ván đó sẽ thắng. Điều này nghe hiển nhiên, nhưng nó có mấy hệ quả quan trọng.
Thứ nhất, người giỏi hơn thắng ổn định. Trong cờ, chênh lệch trình độ thể hiện rất rõ. Một người mới gần như không có cơ hội thắng một người chơi lâu năm, trừ khi người đó mắc sai lầm lớn.
Thứ hai, mỗi ván thua đều có nguyên nhân tìm được. Vì không có yếu tố ngẫu nhiên, luôn có ít nhất một nước đi nào đó bạn có thể đi tốt hơn. Đây là tin tốt: bạn có thể học từ nó.
Thứ ba, không có chỗ để đổ lỗi. Điều này có thể khiến người chơi thấy nặng nề khi thua, nhất là trẻ em. Hiểu đúng thì đây lại là cơ hội tập nhìn nhận bản thân một cách trung thực.
Vậy tại sao người giỏi vẫn có lúc thua?
Dù không có may rủi trên bàn cờ, vẫn có những yếu tố khác biến động: sự tập trung hôm đó, sức khoẻ, áp lực thời gian, tâm lý khi đang dẫn trước hay bị dồn ép. Trong cờ nhanh, việc ít thời gian suy nghĩ khiến cả người giỏi cũng có lúc đi nhầm.
Ngoài ra, các môn cờ đều quá phức tạp để con người tính hết. Ngay cả người chơi rất giỏi cũng phải dựa vào kinh nghiệm và cảm giác ở những thế cờ không tính được đến cùng. Hai người có thể đánh giá cùng một thế cờ khác nhau, và chỉ về sau mới biết ai đúng.
Máy tính và các trò chơi thông tin hoàn hảo
Vì mọi thông tin đều nằm trên bàn, máy tính có thể "nhìn" thế cờ giống như con người, rồi tính toán nhanh hơn rất nhiều. Ngày nay, các chương trình cờ vua, cờ tướng và cờ vây mạnh hơn cả những kỳ thủ hàng đầu thế giới.
Điều này không làm cờ mất đi giá trị với con người, cũng như việc có xe máy không làm chạy bộ mất ý nghĩa. Máy trở thành người thầy kiên nhẫn: bạn có thể luyện với máy ở mức vừa sức, và dùng máy để xem lại ván đã chơi. Bài chơi cờ với máy có tốt không nói kỹ hơn cách dùng máy cho đúng.
Thua cho đúng cách
Hiểu cờ là trò chơi thông tin hoàn hảo giúp ta có một thái độ lành mạnh với thắng thua.
- Thua không phải vì xui, nhưng cũng không có nghĩa là bạn kém cỏi. Nó chỉ cho thấy trong ván đó có những quyết định có thể tốt hơn.
- Sau mỗi ván thua, hãy tìm một nước. Không cần phân tích cả ván. Chỉ cần tìm ra một nước mà nếu đi khác, kết quả đã khác. Như vậy mỗi ván thua để lại một bài học.
- Chơi với người giỏi hơn là cách học nhanh. Bạn sẽ thua nhiều, nhưng thấy được những ý tưởng mình chưa biết.
Với trẻ em, người lớn nên giúp trẻ tách "thua một ván" khỏi "mình kém". Xem thêm bài khi trẻ thua cờ và khóc.
Các môn cờ trong hệ Mưu Trí
Cả bốn môn trong hệ đều là trò chơi thông tin hoàn hảo: cờ vua, cờ tướng, cờ vây và cờ caro. Mỗi môn có bàn chơi với máy ở nhiều mức và chơi với người thật. Nếu đăng nhập, các ván bạn chơi được lưu lại để xem lại từng nước.
Câu hỏi thường gặp
Cờ úp có phải trò chơi thông tin hoàn hảo không?
Không. Trong cờ úp, phần lớn quân bị úp và chỉ lộ mặt khi di chuyển, nên người chơi không biết đầy đủ thế cờ. Điều này tạo thêm yếu tố phỏng đoán và may rủi.
Nếu không có may rủi, người mới có bao giờ thắng người giỏi không?
Hiếm, nhưng có thể, nhất là trong cờ nhanh khi người giỏi mắc sai lầm vì ít thời gian. Thông thường, người mới nên chơi với người cùng trình độ hoặc với máy ở mức vừa sức để có những ván cân bằng.
Tại sao thua cờ lại thấy khó chịu hơn thua các trò chơi khác?
Vì không có yếu tố ngẫu nhiên để giải thích. Nhưng cũng chính vì thế mà mỗi ván thua đều chứa một bài học cụ thể. Nhìn theo hướng đó, thua cờ trở thành một phần của quá trình học.
Máy tính đã "giải" được cờ chưa?
Với những trò chơi nhỏ, máy tính có thể tính đến cùng. Với cờ vua, cờ tướng và cờ vây, số khả năng quá lớn nên các chương trình chỉ chơi rất mạnh chứ không tính được tất cả. Với người chơi bình thường, điều đó không ảnh hưởng gì đến niềm vui chơi cờ.
