Cờ vua, cờ tướng và cờ vây thường được gọi chung là "cờ chiến lược". Cả ba đều là trò chơi hai người, thông tin hoàn toàn công khai trên bàn, không có yếu tố may rủi. Nhưng khi ngồi vào bàn, người chơi sẽ thấy ba môn đòi hỏi ba cách nghĩ khá khác nhau.
Bài này so sánh ba môn ở những điểm mà người chơi cảm nhận rõ nhất: mục tiêu của ván cờ, cách quân vận động, nhịp độ và kiểu tư duy mỗi môn rèn luyện. Nếu bạn đang chơi một môn và tò mò về môn kia, đây là điểm xuất phát tốt.
Mục tiêu: săn Vua hay chia đất
Cờ vua và cờ tướng giống nhau ở mục tiêu cuối cùng: bắt được quân chủ của đối phương. Trong cờ vua là chiếu hết Vua, trong cờ tướng là chiếu bí Tướng hoặc khiến đối phương không còn nước đi. Mọi quân khác, dù mạnh đến đâu, đều phục vụ mục tiêu ấy. Một bên có thể hơn nhiều quân mà vẫn thua nếu Vua bị bắt.
Cờ vây thì không có quân chủ. Mục tiêu là kiểm soát nhiều đất hơn đối phương khi ván kết thúc. Bắt quân chỉ là một phương tiện; nhiều ván được thắng mà người thắng không cần bắt nhóm quân lớn nào. Điều này khiến tư duy cờ vây thiên về cân đo lợi ích: chịu mất một ít ở chỗ này để lấy nhiều hơn ở chỗ khác.
Quân cờ: di chuyển hay đứng yên
Trong cờ vua và cờ tướng, quân cờ di chuyển khắp bàn. Mỗi loại có tầm hoạt động riêng, và một phần lớn nghệ thuật là đưa quân về đúng chỗ, phối hợp chúng với nhau. Một quân đứng sai chỗ có thể "chết" dù vẫn còn trên bàn.
Cờ vây thì quân đã đặt xuống là đứng yên cho đến khi bị bắt. Không có quân nào mạnh hơn quân nào; sức mạnh đến từ hình dạng các nhóm quân và mối liên kết giữa chúng. Người chơi cờ vua chuyển sang cờ vây thường bỡ ngỡ ở điểm này: không thể "rút quân về" khi thấy nguy hiểm, mà phải tính trước khi đặt.
Không gian: bàn nhỏ và bàn lớn
Bàn cờ vua có 64 ô, bàn cờ tướng có 90 giao điểm, còn bàn cờ vây chuẩn có 361 giao điểm. Ở cờ vua và cờ tướng, không gian chật nên mọi quân sớm muộn cũng va chạm; ván cờ nhanh chóng đi vào giao tranh. Ở cờ vây, nhiều trận đánh nhỏ có thể diễn ra cùng lúc ở những góc khác nhau của bàn, và người chơi phải quyết định trận nào quan trọng hơn.
Chính vì vậy, người mới học cờ vây thường bắt đầu trên bàn 9×9: không gian nhỏ giúp thấy rõ luật và ý tưởng trước khi bước ra bàn lớn. Bạn có thể thử bàn nhỏ ở Cờ Vây Việt.
Những luật đặc trưng
Mỗi môn có vài luật tạo nên "hương vị" riêng.
- Cờ vua: nhập thành, bắt tốt qua đường, phong cấp Tốt, và luật hoà khi hết nước đi mà không bị chiếu (hoà pat).
- Cờ tướng: Pháo cần ngòi để ăn quân, Mã bị cản chân, Tượng không qua sông, Tướng và Sĩ ở trong cung, hai Tướng không được đối mặt. Đặc biệt, bên hết nước đi thì thua chứ không hoà.
- Cờ vây: quân hết khí bị bắt, luật cướp (ko) ngăn hai bên bắt qua bắt lại mãi, và cách tính điểm cuối ván.
Nhiều người chuyển từ cờ vua sang cờ tướng hay ngược lại hay vấp đúng ở những luật này. Vua Tướng có riêng những bài về chuyển môn giữa cờ vua và cờ tướng.
Nhịp ván và cảm giác khi chơi
Cờ tướng thường mở đầu rất nhanh: Xe và Pháo ra trận sớm, đòn đánh có thể đến ngay từ những nước đầu. Cờ vua có giai đoạn khai cuộc rõ rệt hơn, người chơi phát triển quân, nhập thành rồi mới tấn công. Cờ vây mở đầu bằng việc chiếm góc và cạnh, giao tranh thường nổ ra sau vài chục nước.
Về cảm giác, nhiều người mô tả cờ tướng như một trận đánh hăng say, cờ vua như một cuộc đấu trí có kế hoạch, còn cờ vây như một cuộc thương lượng dài, nơi mỗi bên nhượng bộ và đòi hỏi một cách khéo léo.
Mỗi môn rèn kiểu tư duy nào?
Không môn nào chỉ rèn một kỹ năng, nhưng mỗi môn có điểm nhấn.
Cờ vua rèn khả năng tính toán chính xác một chuỗi nước và nhận ra đòn chiến thuật. Một sai sót nhỏ có thể bị trừng phạt ngay, nên người chơi học được thói quen kiểm tra kỹ trước khi đi.
Cờ tướng rèn sự nhạy bén với đòn thế và phối hợp quân tấn công. Luật Pháo và Mã tạo ra rất nhiều tình huống bất ngờ, buộc người chơi phải nhìn bàn cờ theo nhiều hướng cùng lúc.
Cờ vây rèn khả năng nhìn toàn cục, cân nhắc giá trị tương đối của các lựa chọn và biết chấp nhận mất mát có chủ đích. Đây là môn mà "tham" thường dẫn tới thua.
Bài mỗi môn cờ rèn năng lực gì đi sâu hơn vào điểm này.
Nên bắt đầu từ môn nào?
Nếu gia đình bạn đã có người chơi cờ tướng, bắt đầu từ cờ tướng sẽ có người chơi cùng và người chỉ bảo. Nếu bạn muốn thi đấu ở trường hoặc giao lưu quốc tế, cờ vua có hệ thống giải và tài liệu phong phú. Nếu bạn thích sự tĩnh lặng và những bài toán sâu, cờ vây là lựa chọn đáng thử.
Quan trọng hơn cả là chơi thử cả ba vài ván trước khi quyết định. Mọi môn trong hệ đều có thể chơi với máy ngay trên trình duyệt, tại trang chọn trò chơi. Cờ vua có Cờ Vua Số, cờ tướng có Cờ Tướng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Biết chơi cờ vua thì học cờ tướng có nhanh không?
Thường là nhanh hơn người chưa chơi môn nào, vì bạn đã quen với việc tính nước và bảo vệ quân chủ. Nhưng cần chú ý những luật khác biệt như Pháo, cản chân Mã và luật hết nước đi là thua.
Cờ vây có khó hơn cờ vua không?
Luật cờ vây đơn giản hơn, nhưng cách chơi hay đòi hỏi một kiểu cảm nhận khác. Không thể nói môn nào khó hơn; mỗi môn khó theo cách riêng.
Chơi nhiều môn có bị lẫn luật không?
Lúc đầu có thể lẫn vài chi tiết, nhất là giữa cờ vua và cờ tướng. Sau một thời gian, hầu hết người chơi tách bạch được. Kỹ năng tính toán và giữ bình tĩnh thì dùng chung cho mọi môn.
Môn nào hợp để chơi với trẻ nhỏ?
Cờ caro và cờ vây bàn nhỏ hợp để làm quen vì luật ít. Cờ vua và cờ tướng hợp khi trẻ đã đủ kiên nhẫn để nhớ cách đi từng quân. Xem thêm trẻ mấy tuổi chơi cờ được.
