Người ta hay nói chơi cờ giúp thông minh hơn. Câu này nghe hay nhưng khá mơ hồ. Thông minh theo nghĩa nào? Và có phải môn cờ nào cũng giống nhau? Bài này tránh những lời hứa to tát, mà nhìn vào những việc cụ thể người chơi phải làm trong mỗi môn cờ, từ đó thấy họ được rèn luyện điều gì.
Một lưu ý trước: những năng lực rèn trong cờ có mang ra ngoài đời được hay không còn tuỳ người và tuỳ cách chơi. Cờ không phải phép màu. Nhưng một người chơi cờ đều đặn chắc chắn phải luyện đi luyện lại những thói quen tư duy nhất định, và đó là điều đáng giá.
Những năng lực chung của mọi môn cờ
Trước khi đi vào từng môn, có mấy việc người chơi cờ nào cũng phải làm.
Tập trung trong một khoảng thời gian. Một ván cờ đòi hỏi chú ý liên tục. Lơ đãng một nước có thể mất cả ván. Người chơi dần quen với việc giữ sự chú ý lâu hơn.
Nhìn từ góc của người khác. Trước mỗi nước, người chơi phải hỏi đối phương muốn gì, đang đe doạ gì. Đây là thói quen đặt mình vào vị trí người khác.
Chấp nhận kết quả của quyết định. Nước đã đi thì không rút lại được. Người chơi học cách cân nhắc trước khi hành động và chịu trách nhiệm về lựa chọn.
Học từ sai lầm. Như bài trò chơi thông tin hoàn hảo đã nói, mỗi ván thua đều có nguyên nhân tìm được.
Cờ vua: tính toán chính xác và kế hoạch
Cờ vua có nhiều đòn chiến thuật dựa trên việc tính một chuỗi nước ngắn: bắt đôi, ghim, xiên, tấn công mở. Để thấy một đòn, người chơi phải hình dung "nếu mình đi thế này, đối phương phải đi thế kia, rồi mình đi tiếp..." mà không di chuyển quân. Đây là luyện khả năng hình dung và giữ nhiều bước trong đầu.
Cờ vua cũng có phần chiến lược rõ rệt: khi không có đòn nào, người chơi cần một kế hoạch, ví dụ dồn quân về một cánh, cải thiện một quân đang đứng xấu. Việc đặt mục tiêu dài hơn vài nước và kiên nhẫn thực hiện là một kỹ năng đáng quý.
Những bài tập chiếu hết ngắn là cách tốt để luyện tính toán. Bạn có thể thử bài tập chiếu hết trên Cờ Vua Số.
Cờ tướng: phối hợp và nhạy bén với đòn thế
Cờ tướng có nhịp nhanh và nhiều quân mạnh như Xe, Pháo ra trận sớm. Người chơi phải liên tục để ý những đường tấn công nhiều hướng: Pháo cần ngòi, Mã bị cản chân, Tướng không được đối mặt. Một thay đổi nhỏ ở vị trí một quân có thể mở ra hoặc đóng lại cả một đòn.
Điều này rèn khả năng nhìn bàn cờ theo nhiều lớp cùng lúc và phối hợp nhiều quân cho một mục tiêu. Những đòn sát cục của cờ tướng thường là kết quả của hai, ba quân phối hợp nhịp nhàng. Người chơi cờ tướng lâu năm thường rất nhạy với "mùi nguy hiểm" trên bàn cờ.
Cờ vây: nhìn toàn cục và cân nhắc giá trị
Trong cờ vây, nhiều khu vực trên bàn đang diễn ra những câu chuyện riêng. Người chơi phải quyết định liên tục: đánh tiếp ở chỗ này hay chuyển sang chỗ khác lớn hơn? Bảo vệ nhóm quân yếu hay mạnh dạn mở rộng đất?
Cờ vây rèn khả năng so sánh giá trị của các lựa chọn, chấp nhận mất một ít để được nhiều hơn, và tránh sự tham lam. Nhiều người chơi cờ vây cho rằng môn này dạy họ biết buông đúng lúc. Điều đó có lẽ là cảm nhận cá nhân, nhưng trên bàn cờ thì rất cụ thể: ai cố giữ mọi thứ thường thua.
Nếu muốn trải nghiệm kiểu tư duy này, hãy thử một ván 9×9 trên Cờ Vây Việt.
Cờ caro: quan sát nhanh và đọc thế
Caro có nhịp rất nhanh. Người chơi phải quét bốn hướng quanh mỗi quân để phát hiện đe doạ, và phản ứng ngay. Đồng thời, để thắng, họ phải chuẩn bị đòn kép từ trước. Caro rèn khả năng quan sát nhanh mà vẫn chính xác, và thói quen nhìn nhiều hướng.
Caro còn là cánh cửa tốt cho người mới làm quen với tư duy "đe doạ và phản ứng", một ý tưởng xuất hiện trong mọi môn cờ. Xem thêm cờ caro có phải trò chơi trí tuệ.
Cách chơi để thực sự được rèn luyện
Chơi cờ nhiều không có nghĩa là tự động rèn được những năng lực trên. Cách chơi quan trọng.
- Không đi quá nhanh khi không cần. Chơi cờ chớp liên tục thì vui, nhưng ít thời gian suy nghĩ. Thỉnh thoảng hãy chơi một ván chậm để thật sự tính toán.
- Xem lại ván sau khi chơi. Chỉ năm phút nhìn lại những nước quan trọng cũng giúp ích nhiều hơn chơi thêm vài ván.
- Chơi với người hoặc máy vừa sức. Quá dễ thì không học được gì, quá khó thì nản.
- Nghỉ khi mệt. Chơi khi mệt dễ sinh thói quen đi bừa.
Các ván chơi trong hệ có thể được lưu vào tài khoản để xem lại từng nước. Bài học từ sai lầm khi chơi cờ hướng dẫn cách xem lại hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Chơi cờ có giúp học toán tốt hơn không?
Cờ và toán cùng cần suy luận logic, nên nhiều người thấy chúng hỗ trợ nhau. Tuy vậy không nên kỳ vọng chơi cờ sẽ tự động nâng điểm toán; hãy xem cờ là một hoạt động rèn tư duy bổ ích bên cạnh việc học.
Môn cờ nào rèn trí nhớ tốt nhất?
Môn nào cũng cần nhớ: cách quân đi, các thế cờ quen thuộc, những khai cuộc. Nhưng cờ không chỉ là trí nhớ; hiểu vì sao một nước tốt quan trọng hơn thuộc lòng nó.
Chơi cờ online có rèn luyện giống chơi trực tiếp không?
Về suy nghĩ trên bàn cờ thì giống. Chơi trực tiếp có thêm phần giao tiếp, phép lịch sự và không khí. Tốt nhất là kết hợp cả hai nếu có điều kiện.
Bao lâu thì thấy mình tiến bộ?
Tuỳ mỗi người. Với người mới, chơi đều vài lần mỗi tuần và xem lại ván thua thường thấy tiến bộ rõ sau vài tuần. Quan trọng là đều đặn chứ không cần chơi quá nhiều.
