Người mới chơi cờ thường gặp một cảm giác quen thuộc: đến giữa ván, không có quân nào bị đe doạ, không có đòn nào để đánh, và họ không biết nên làm gì. Họ đi một nước "cho có", rồi một nước khác, và dần dần thế cờ trôi về phía đối phương mà không hiểu vì sao.
Đó là lúc cần một kế hoạch. Tính toán giúp bạn xử lý những thời điểm có đòn; lập kế hoạch giúp bạn biết đi đâu khi không có đòn. Bài này đưa ra cách nghĩ về kế hoạch dùng được cho nhiều môn cờ.
Kế hoạch là gì?
Kế hoạch là một mục tiêu cho vài nước tới, cùng với cách đạt mục tiêu đó. Ví dụ:
- "Đưa quân đang đứng xấu về chỗ hoạt động hơn."
- "Dồn quân sang cánh trái nơi đối phương yếu."
- "Củng cố nhóm quân đang yếu trước khi đánh nơi khác."
- "Đổi quân để đưa ván cờ vào thế mình có lợi."
Kế hoạch không cần phức tạp. Một kế hoạch đơn giản nhưng hợp lý tốt hơn nhiều so với không có kế hoạch nào.
Bước 1: Đọc thế cờ
Trước khi lập kế hoạch, hãy nhìn tổng thể bàn cờ và tự hỏi vài câu:
- Quân nào của mình đang đứng tốt, quân nào đứng xấu? Quân đứng xấu là quân ít tầm hoạt động, bị kẹt, không tham gia vào ván cờ.
- Đối phương yếu ở đâu? Một nhóm quân thiếu bảo vệ, một cánh ít quân, một điểm quan trọng không ai kiểm soát.
- Mình yếu ở đâu? Những điểm đối phương có thể khai thác.
- Bên nào đang có thế chủ động?
Bước 2: Chọn mục tiêu
Từ việc đọc thế cờ, chọn một mục tiêu cụ thể. Một nguyên tắc chung cho nhiều môn:
Cải thiện quân tệ nhất của mình. Nếu không biết làm gì, hãy tìm quân đang đứng tệ nhất và đưa nó về chỗ tốt hơn. Đây là kế hoạch đơn giản nhưng hầu như luôn hữu ích.
Tấn công vào điểm yếu của đối phương. Nếu đối phương có một điểm yếu rõ ràng, dồn quân vào đó.
Sửa điểm yếu của mình trước. Nếu mình có điểm yếu nghiêm trọng, sửa trước khi đi tấn công. Tấn công khi nhà mình còn lủng thường phản tác dụng.
Bước 3: Giữ kế hoạch linh hoạt
Kế hoạch không phải là lời hứa bất biến. Sau mỗi nước của đối phương, hãy kiểm tra: kế hoạch của mình còn hợp lý không? Đối phương có tạo ra đe doạ mới không? Nếu có, xử lý đe doạ trước, rồi mới quay lại kế hoạch.
Một lỗi phổ biến là "cứng đầu với kế hoạch": tiếp tục dồn quân tấn công dù đối phương đã chuẩn bị một đòn ở chỗ khác. Người chơi giỏi biết khi nào nên bỏ kế hoạch cũ.
Kế hoạch trong từng môn
Cờ vua. Những kế hoạch phổ biến: đưa quân về trung tâm, đặt Xe vào cột mở, tấn công Vua đối phương khi đối phương nhập thành một bên và mình có nhiều quân ở đó, tạo Tốt thông ở tàn cuộc. Cấu trúc Tốt thường gợi ý kế hoạch: Tốt của bạn chỉ về hướng nào, thường là cánh đó bạn nên tấn công. Đọc thêm về trung cuộc và chiến lược ở Cờ Vua Số.
Cờ tướng. Kế hoạch thường xoay quanh việc phối hợp Xe, Pháo, Mã tấn công một cánh, đưa Tốt qua sông hỗ trợ, hoặc phá hàng phòng thủ Sĩ Tượng của đối phương. Khi thế cờ đóng, kế hoạch có thể là điều Xe sang cánh khác. Cờ Tướng Việt có nhiều bài về trung cuộc.
Cờ vây. Kế hoạch gắn với việc cân nhắc: chỗ nào lớn nhất trên bàn? Nhóm quân nào cần củng cố? Có nên tấn công nhóm yếu của đối phương để kiếm lợi ở chỗ khác không? Cờ vây là môn mà việc chọn "chỗ lớn nhất" quan trọng hơn cả. Thử trên Cờ Vây Việt.
Caro. Kế hoạch ở caro ngắn hơn nhưng vẫn có: xây dựng một cụm quân có nhiều hướng phát triển, chuẩn bị cho đòn kép, và giữ thế chủ động. Người chơi caro giỏi không chỉ chặn và tạo hàng ngẫu nhiên, mà đặt quân sao cho các hàng tiềm năng giao nhau.
Kế hoạch và tính toán đi cùng nhau
Lập kế hoạch không thay thế tính toán. Khi thực hiện kế hoạch, mỗi nước vẫn phải được kiểm tra: nước này có để lộ quân không, đối phương có đòn gì không. Bài tính toán trong các môn cờ nói về phần này.
Một cách nghĩ đơn giản: kế hoạch cho biết hướng đi, tính toán cho biết bước đi an toàn.
Luyện lập kế hoạch
- Xem lại ván và hỏi "kế hoạch của mình là gì?" Nhiều ván thua vì không có kế hoạch, đi quân lung tung.
- Chơi ván chậm. Có thời gian để suy nghĩ về kế hoạch.
- Nói kế hoạch ra thành lời. Trước mỗi giai đoạn của ván, tự nói "mình sẽ làm gì trong vài nước tới". Việc này giúp suy nghĩ rõ ràng hơn.
- Xem người giỏi chơi và đoán kế hoạch của họ. Rồi so sánh với phân tích.
Một câu hỏi thần kỳ
Khi bí, hãy tự hỏi: "Quân nào của mình đang làm việc ít nhất?" Rồi tìm cách cho nó làm việc. Câu hỏi này đơn giản nhưng đưa bạn tới kế hoạch hợp lý trong rất nhiều thế cờ, ở hầu hết các môn cờ có quân di chuyển.
Câu hỏi thường gặp
Người mới có cần lập kế hoạch không?
Có, dù là kế hoạch đơn giản. "Đưa quân ra trận", "bảo vệ quân chủ", "cải thiện quân tệ nhất" đều là kế hoạch tốt cho người mới.
Kế hoạch nên dài bao nhiêu nước?
Thường vài nước là đủ. Kế hoạch quá dài dễ bị đối phương phá vỡ. Hãy đánh giá lại sau mỗi vài nước.
Làm sao biết kế hoạch của mình đúng hay sai?
Xem lại ván sau khi chơi. Nếu kế hoạch dẫn tới thế cờ tốt hơn, có lẽ nó đúng. Với cờ vua, máy có thể giúp đánh giá thế cờ.
Khi đối phương có kế hoạch mạnh thì làm gì?
Tìm cách phá kế hoạch đó sớm, trước khi đối phương dồn đủ quân. Đôi khi phòng thủ tốt nhất là tạo ra đe doạ của mình ở chỗ khác. Xem tấn công và phòng thủ cân bằng.
