Hầu như học sinh Việt Nam nào cũng từng chơi caro. Chỉ cần một trang vở ô ly và hai cây bút, hai người đã có một ván cờ căng thẳng không kém gì những môn cờ "chính thức". Nhưng ít ai để ý rằng trò chơi quen thuộc ấy có họ hàng với một môn cờ có hệ thống thi đấu hẳn hoi ở Nhật Bản và châu Âu.
Bài này kể lại hành trình của caro và những người anh em của nó theo những gì được biết rõ, và nói rõ chỗ còn chưa chắc. Muốn chơi thử một ván ngay, bạn vào Caro Việt.
Ý tưởng "xếp hàng" rất cổ
Trò chơi xếp các quân thành một hàng liên tiếp là ý tưởng rất cổ và xuất hiện ở nhiều nền văn hoá, từ những trò ba quân một hàng kiểu cờ ca rô ba ô tới các trò trên bàn lưới lớn hơn. Vì ý tưởng đơn giản như vậy, rất khó nói ai là người nghĩ ra đầu tiên, và cũng không cần thiết phải tìm một "người phát minh" duy nhất.
Gomoku ở Nhật Bản
Tổ tiên gần nhất được biết rõ của caro là gomoku, một trò chơi Nhật Bản. Tên gọi có nghĩa đại ý là "năm quân" hay "năm điểm". Gomoku được chơi trên chính bàn cờ vây với quân đen trắng của cờ vây: hai người lần lượt đặt quân, ai xếp được năm quân liên tiếp theo hàng ngang, dọc hoặc chéo trước thì thắng.
Việc dùng chung bàn và quân với cờ vây giải thích vì sao gomoku phổ biến: nhà nào có bộ cờ vây là chơi được gomoku ngay, mà luật thì đơn giản hơn nhiều.
Vấn đề của người đi trước
Người chơi gomoku sớm nhận ra một điều: người đi trước có lợi thế rất lớn. Với một người chơi giỏi, bên đi trước có thể liên tục tạo đe doạ và dồn đối phương vào thế chỉ biết chặn.
Về sau, điều này được xác nhận bằng máy tính: với gomoku tự do trên bàn tiêu chuẩn, bên đi trước có cách thắng nếu chơi hoàn hảo. Kết quả này được công bố từ khoảng những năm 1990, và là lý do chính khiến các luật thi đấu phải thay đổi.
Renju: luật để cân bằng
Để cân bằng, người ta phát triển renju, một dạng gomoku có luật hạn chế cho bên đi trước. Bên đi trước bị cấm tạo một số thế nhất định, chẳng hạn một nước tạo cùng lúc hai hàng ba mở, và có những quy định đặc biệt cho các nước khai cuộc. Renju có hệ thống thi đấu quốc tế và cộng đồng chơi nghiêm túc.
Ngoài renju, còn nhiều biến thể khác nhằm giảm lợi thế của người đi trước, chẳng hạn quy định về vị trí những nước đầu, hoặc luật chỉ tính đúng năm quân mà không tính hàng dài hơn. Mỗi biến thể có người ưa chuộng riêng.
Caro ở Việt Nam
Ở Việt Nam, caro gắn liền với vở ô ly. Bàn cờ không giới hạn cứng, cứ hết trang thì lật sang trang mới, hoặc chơi trên giấy kẻ ô. Tên "caro" thường được cho là bắt nguồn từ từ tiếng Pháp chỉ hoạ tiết ô vuông, phù hợp với tờ giấy kẻ ô.
Luật phổ biến nhất trong dân gian Việt Nam có một điểm đặc biệt: năm quân bị chặn cả hai đầu thì không tính thắng. Luật "chặn hai đầu" này làm giảm bớt lợi thế của người đi trước một chút và buộc người tấn công phải tính kỹ hơn. Tuy nhiên, luật caro trong dân gian khá đa dạng: có nơi tính năm quân là thắng bất kể bị chặn, có nơi không chấp nhận sáu quân liên tiếp. Trước mỗi ván, hai bên nên thống nhất luật.
Trong hệ Mưu Trí, Caro Việt cho chọn luật chặn hai đầu kiểu Việt Nam hoặc gomoku tự do, còn Vietnamese Gomoku là bản tiếng Anh dành cho người chơi quốc tế.
Vì sao caro hấp dẫn đến vậy?
- Không cần đồ nghề. Giấy và bút là đủ.
- Luật học trong một phút. Trẻ nhỏ cũng chơi được.
- Ván ngắn. Một ván caro thường chỉ vài phút, hợp giờ ra chơi.
- Đủ sâu để say mê. Đọc được đe doạ, tạo được đòn kép, người chơi giỏi thắng người mới gần như chắc chắn.
Chính sự kết hợp giữa "dễ vào" và "khó giỏi" ấy khiến caro sống mãi trong trường học, dù không có liên đoàn hay giải đấu lớn nào ở Việt Nam quảng bá.
Từ trang vở tới màn hình
Ngày nay caro không còn chỉ nằm trên trang vở. Người chơi có thể đánh caro trên điện thoại với máy, hoặc gửi đường dẫn mời một người bạn ở xa vào ván. Bàn cờ trên màn hình thường có kích thước cố định, ví dụ 15×15, khác với trang vở có thể lật sang trang mới. Kích thước cố định buộc người chơi tính toán chặt chẽ hơn ở các góc và cạnh, nơi hàng quân dễ bị chặn.
Caro và các môn cờ khác
Caro dạy những kỹ năng có ích cho mọi môn cờ: nhìn nhiều hướng cùng lúc, nhận ra đe doạ của đối phương trước khi quá muộn, và tạo đòn kép khiến đối phương không thể chặn hết. Nhiều người đến với cờ vây, cờ vua hay cờ tướng sau những năm chơi caro trên vở. Những bài khác về hành trình của các môn cờ nằm trong mục lịch sử các môn cờ, trong đó có bài về lịch sử cờ vây, họ hàng gần của gomoku.
Câu hỏi thường gặp
Cờ caro có nguồn gốc từ đâu?
Họ hàng gần nhất được biết rõ của caro là gomoku của Nhật Bản, chơi trên bàn cờ vây. Ý tưởng xếp quân thành hàng thì rất cổ và xuất hiện ở nhiều nơi.
Vì sao người đi trước có lợi trong caro?
Người đi trước có thêm một nước, đủ để liên tục tạo đe doạ. Với gomoku tự do, máy tính đã chứng minh bên đi trước có cách thắng nếu chơi hoàn hảo.
Renju khác gomoku ở đâu?
Renju thêm những hạn chế cho bên đi trước, cấm một số thế cờ và quy định cách khai cuộc, để hai bên cân bằng hơn.
Luật chặn hai đầu là gì?
Theo luật phổ biến ở Việt Nam, năm quân liên tiếp mà cả hai đầu đều bị quân đối phương chặn thì không được tính là thắng.
Tên "caro" có nghĩa là gì?
Thường được cho là bắt nguồn từ từ tiếng Pháp chỉ hoạ tiết ô vuông, gợi tới tờ giấy kẻ ô nơi trò chơi được chơi.
