Nếu cờ vua và cờ tướng đã thay đổi luật nhiều lần qua các thế kỷ, thì cờ vây là trường hợp đặc biệt: luật chơi cơ bản gần như không đổi trong một thời gian rất dài. Hai người, hai màu quân, một bàn lưới, và mục tiêu là vây được nhiều đất hơn. Sự đơn giản ấy chứa đựng độ phức tạp khổng lồ, đến mức máy tính phải mất rất lâu mới vượt được con người ở môn này.
Bài này kể lại hành trình của cờ vây theo những gì được giới nghiên cứu chấp nhận rộng rãi. Muốn thử ngay một ván trên bàn nhỏ 9×9, bạn có thể vào Cờ Vây Việt.
Từ Trung Hoa cổ
Cờ vây, tiếng Trung gọi là weiqi (vi kỳ), có nguồn gốc từ Trung Hoa cổ. Nó xuất hiện trong nhiều văn bản cổ và được xem là một trong những trò chơi bàn cờ lâu đời nhất còn được chơi đến nay. Thời điểm ra đời cụ thể thì không xác định được; các truyền thuyết gắn cờ vây với những vị vua thời thượng cổ nên được hiểu là truyền thuyết.
Điều chắc chắn hơn là cờ vây từng được xem như một trong những thú chơi tao nhã của người có học, bên cạnh đàn, thư pháp và hội hoạ. Kích thước bàn cờ cũng từng thay đổi; bàn 19×19 phổ biến ngày nay không phải kích thước duy nhất trong lịch sử.
Sang Hàn Quốc và Nhật Bản
Từ Trung Hoa, cờ vây lan sang bán đảo Triều Tiên, nơi nó được gọi là baduk, và sang Nhật Bản với tên go. Cái tên "Go" mà thế giới dùng hôm nay đến từ tiếng Nhật.
Nhật Bản có vai trò rất lớn trong việc biến cờ vây thành một môn chuyên nghiệp. Trong thời kỳ Edo, chính quyền bảo trợ các dòng họ cờ vây, hình thành những trường phái có truyền thống đào tạo nghiêm ngặt. Nhiều khái niệm, thuật ngữ và cách nghiên cứu cờ vây hiện đại bắt nguồn từ giai đoạn này, và nhiều thuật ngữ quốc tế như joseki, fuseki, sente, gote vẫn là từ tiếng Nhật.
Trong thế kỷ hai mươi, Hàn Quốc và Trung Quốc phát triển mạnh các hệ thống đào tạo và thi đấu, tạo nên một thời kỳ cạnh tranh sôi nổi giữa ba nền cờ vây lớn.
Ra thế giới
Cờ vây đến phương Tây muộn hơn nhiều so với cờ vua. Trong thế kỷ hai mươi, các hiệp hội cờ vây dần xuất hiện ở châu Âu và châu Mỹ, nhưng môn này vẫn chủ yếu thuộc về một cộng đồng nhỏ. Chính internet mới thay đổi điều đó: chơi trực tuyến giúp người ở bất kỳ đâu có đối thủ, và các tài liệu học cờ vây được dịch sang nhiều thứ tiếng.
Bản tiếng Anh của cặp cờ vây trong hệ Mưu Trí là Vietnamese Go, dành cho người đọc quốc tế.
Máy tính và cờ vây
Một mốc được cả thế giới chú ý là năm 2016, khi chương trình AlphaGo đánh bại một kỳ thủ chuyên nghiệp hàng đầu trong một trận đấu nhiều ván. Trước đó, nhiều người tin máy tính còn lâu mới vượt được con người ở cờ vây, vì số khả năng trên bàn 19×19 lớn hơn cờ vua rất nhiều và rất khó đánh giá một thế cờ bằng những quy tắc đơn giản.
Sau sự kiện đó, cách người ta học cờ vây thay đổi đáng kể. Nhiều nước đi từng bị xem là kém lại được máy chứng minh là tốt, và ngược lại. Kỳ thủ chuyên nghiệp lẫn nghiệp dư đều dùng máy để xem lại ván và tìm ý tưởng mới. Tuy vậy, niềm vui của cờ vây vẫn nằm ở ván cờ giữa hai con người, và máy trở thành công cụ học chứ không thay thế được người chơi.
Cờ vây ở Việt Nam
Ở Việt Nam, cờ vây không phổ biến bằng cờ tướng hay cờ vua, nhưng có cộng đồng người chơi riêng và ngày càng được biết tới nhiều hơn, nhất là trong giới trẻ tiếp xúc với phim ảnh, truyện tranh và các trận đấu người với máy. Thời điểm cờ vây vào Việt Nam cũng như mức độ phổ biến trong quá khứ không được ghi chép rõ ràng, nên cách nói an toàn là: đây là môn cờ đang lớn dần ở nước ta.
Một điều thú vị là trò caro quen thuộc với học sinh Việt Nam có họ hàng gần với cờ vây: gomoku, tổ tiên của caro, vốn được chơi trên chính bàn cờ vây ở Nhật Bản. Chuyện này được kể trong bài về lịch sử cờ caro.
Vì sao cờ vây sống lâu như vậy?
Có vài lý do khiến cờ vây giữ được luật gần như nguyên vẹn:
- Luật rất ít. Đặt quân, bắt quân khi hết khí, không được lặp thế cướp ngay lập tức, và đếm đất khi kết thúc. Không có gì để "cải tiến" thêm.
- Độ sâu gần như vô tận. Bàn cờ lớn và số nước đi khổng lồ khiến mỗi ván là một câu chuyện mới.
- Thang chấp quân. Người mạnh có thể chấp người yếu vài quân để ván cờ cân bằng, giúp những người khác trình độ vẫn chơi được với nhau.
- Tính thẩm mỹ. Bàn cờ vây khi kết thúc giống một bức tranh đen trắng, và nhiều người chơi say mê chính vẻ đẹp ấy.
Học cờ vây hôm nay
Người mới thường được khuyên bắt đầu trên bàn nhỏ 9×9: ván cờ ngắn, luật hiện ra rõ ràng, và bạn có thể chơi nhiều ván trong một buổi. Khi đã quen với việc bắt quân và tạo mắt, bạn chuyển dần sang bàn 13×13 rồi 19×19. Các bài khác về hành trình của những môn cờ nằm trong mục lịch sử các môn cờ.
Câu hỏi thường gặp
Cờ vây ra đời khi nào?
Cờ vây có nguồn gốc từ Trung Hoa cổ và là một trong những trò chơi bàn cờ lâu đời nhất còn được chơi, nhưng thời điểm ra đời cụ thể không xác định được.
Vì sao cờ vây gọi là "Go"?
Tên "Go" đến từ tiếng Nhật. Trong tiếng Trung gọi là weiqi, tiếng Hàn là baduk, tiếng Việt là cờ vây.
Máy tính thắng người ở cờ vây từ khi nào?
Mốc được biết nhiều nhất là năm 2016, khi AlphaGo đánh bại một kỳ thủ chuyên nghiệp hàng đầu. Từ đó máy trở thành công cụ học quan trọng của người chơi cờ vây.
Bàn cờ vây luôn là 19×19 sao?
Bàn 19×19 là chuẩn thi đấu ngày nay, nhưng trong lịch sử từng có kích thước khác. Người mới thường học trên bàn 9×9 hoặc 13×13.
Cờ vây có liên quan gì tới cờ caro?
Gomoku, tổ tiên của cờ caro, được chơi trên bàn cờ vây ở Nhật Bản. Hai trò dùng chung bàn và quân nhưng luật khác hẳn nhau.
