Người Việt thường gọi cờ vua là "cờ Tây", như thể đó là trò chơi của châu Âu từ đầu. Thực ra cờ vua đi một chặng đường rất dài mới tới được châu Âu, và khi tới nơi nó còn khác cờ vua ngày nay khá nhiều. Hiểu hành trình ấy vừa thú vị, vừa giúp người chơi hiểu vì sao các quân cờ lại có hình dáng và cách đi như bây giờ.
Bài này kể lại hành trình đó theo những gì giới nghiên cứu lịch sử cờ tương đối đồng thuận, và nói rõ những chỗ còn tranh luận. Nếu bạn muốn chơi thử ngay thay vì đọc, có thể mở bàn cờ vua của Cờ Vua Số và đi quân với máy chỉ sau một cú chạm.
Điểm xuất phát được nhiều người thừa nhận: Ấn Độ
Phần lớn các nhà sử học cờ cho rằng tổ tiên gần nhất của cờ vua là một trò chơi ở Ấn Độ cổ, thường được gọi là chaturanga. Tên gọi này gắn với cách tổ chức quân đội thời đó, gồm bốn binh chủng: bộ binh, kỵ binh, voi chiến và xe chiến. Bốn binh chủng ấy về sau trở thành tổ tiên của Tốt, Mã, Tượng và Xe.
Mốc thời gian chính xác vẫn còn tranh luận. Nhiều tài liệu thường nhắc tới khoảng thế kỷ thứ sáu Công nguyên, nhưng bằng chứng trực tiếp từ thời kỳ đầu rất ít, nên đây là một ước đoán có cơ sở chứ không phải mốc chắc chắn. Có giả thuyết khác cho rằng những trò chơi tương tự đã có ở nơi khác cùng thời, hoặc rằng cờ vua và cờ tướng cùng bắt nguồn từ một trò chơi chung. Điểm này đến nay chưa ngã ngũ.
Điều gần như chắc chắn là: trò chơi ban đầu chậm hơn cờ vua ngày nay rất nhiều. Các quân mạnh bây giờ, như Hậu và Tượng, khi đó chỉ đi được một hai ô.
Qua Ba Tư và thế giới Ả Rập
Từ Ấn Độ, trò chơi được truyền sang Ba Tư, nơi nó được gọi là shatranj. Khi thế giới Hồi giáo mở rộng, shatranj theo các tuyến giao thương và văn hoá lan rộng khắp Trung Đông, Bắc Phi và tới bán đảo Iberia.
Thời kỳ này để lại nhiều dấu vết cho cờ vua hiện đại:
- Từ "chiếu hết" trong nhiều ngôn ngữ châu Âu (checkmate, échec et mat) được cho là bắt nguồn từ cụm từ Ba Tư mang nghĩa "vua đã bất lực" hoặc "vua đã thua".
- Người chơi shatranj rất quan tâm tới các thế cờ tàn cuộc và bài toán, nhiều bài toán được ghi chép lại và truyền tay nhau.
- Tư duy xem cờ là trò chơi trí tuệ chứ không đơn thuần là trò may rủi đã rất rõ ở giai đoạn này.
Trong shatranj, quân tương đương với Hậu ngày nay là một quân cố vấn chỉ đi được một ô chéo. Quân tương đương Tượng nhảy chéo đúng hai ô. Vì vậy các ván cờ rất dài, thế trận chuyển động chậm, và việc chiếu hết khó hơn bây giờ nhiều.
Tới châu Âu và cuộc thay đổi lớn nhất
Cờ vào châu Âu qua nhiều cửa, nổi bật là qua bán đảo Iberia và qua các tuyến giao thương vùng Địa Trung Hải. Trong nhiều thế kỷ, người châu Âu chơi một dạng rất gần với shatranj, với những khác biệt nhỏ giữa các vùng.
Thay đổi lớn nhất xảy ra vào khoảng cuối thế kỷ mười lăm: quân Hậu từ một quân yếu trở thành quân mạnh nhất bàn cờ, được đi bao nhiêu ô cũng được theo hàng ngang, dọc và chéo. Cùng lúc đó quân Tượng cũng được đi chéo xa không giới hạn. Giới nghiên cứu thường gắn giai đoạn này với vùng Tây Ban Nha và Ý, dù chi tiết cụ thể vẫn được bàn cãi.
Hệ quả của thay đổi này rất lớn:
- Ván cờ nhanh hơn hẳn, đòn tấn công có thể kết thúc ván chỉ sau vài chục nước.
- Khai cuộc bắt đầu được nghiên cứu nghiêm túc, vì một sai lầm sớm có thể bị trừng phạt ngay.
- Người đương thời có lúc gọi dạng cờ mới này bằng những cái tên mang nghĩa "cờ Hậu điên", cho thấy sự thay đổi gây ấn tượng mạnh thế nào.
Sau đó là những bổ sung nhỏ hơn: nhập thành, Tốt được đi hai ô ở nước đầu, bắt Tốt qua đường. Các luật này hình thành dần và được thống nhất từng bước trong vài thế kỷ.
Từ trò chơi của giới quý tộc tới môn thể thao trí tuệ
Trong một thời gian dài, cờ vua gắn với giới quý tộc và tầng lớp có học. Dần dần, khi sách in phổ biến hơn và các quán cà phê trở thành nơi gặp gỡ, cờ vua lan xuống mọi tầng lớp. Các câu lạc bộ cờ xuất hiện, rồi các giải đấu có quy chế rõ ràng.
Tới thế kỷ hai mươi, cờ vua có liên đoàn quốc tế, có hệ thống thi đấu và danh hiệu, có luật thống nhất cho mọi quốc gia. Đồng hồ cờ ra đời để giới hạn thời gian suy nghĩ, biến ván cờ thành cuộc đấu cả về tư duy lẫn khả năng quản lý thời gian.
Ngày nay, cờ vua là một trong những trò chơi trí tuệ được chơi rộng rãi nhất thế giới. Phần lớn người chơi mới không còn học qua sách mà qua các trang chơi trực tuyến, nơi có thể đánh với máy hoặc với người ở bất kỳ đâu.
Cờ vua đến Việt Nam
Ở Việt Nam, cờ vua phổ biến muộn hơn cờ tướng rất nhiều, vì vậy mới có tên gọi "cờ Tây" để phân biệt với cờ tướng quen thuộc. Trong nhiều thập kỷ gần đây, cờ vua phát triển mạnh trong trường học và các trung tâm dạy cờ cho trẻ em. Nếu bạn đang tìm hiểu cách cho con học cờ vua bài bản, Trung Tâm Cờ Vua có nhiều bài về chọn lớp, lộ trình và vai trò của phụ huynh.
Những gì còn lại từ quá khứ trên bàn cờ hôm nay
Nhìn bàn cờ vua ngày nay, vẫn thấy dấu vết của hành trình dài:
- Tốt vẫn là bộ binh, đi chậm và chỉ tiến, giống người lính đi bộ.
- Mã vẫn nhảy theo hình chữ L, gần như không đổi từ thời cổ.
- Xe vẫn là quân mạnh thứ hai, đi thẳng như cỗ xe chiến trên đường thẳng.
- Tượng mang tên con voi trong tiếng Việt, dấu vết của voi chiến Ấn Độ, dù ở nhiều ngôn ngữ châu Âu nó được gọi bằng tên khác hẳn.
- Vua vẫn là quân phải bảo vệ bằng mọi giá, nhưng chỉ đi một ô, giống vị vua cổ đại không tự ra trận.
Hiểu những dấu vết này giúp người mới nhớ luật nhanh hơn: mỗi quân không đi ngẫu nhiên, mà mang theo hình ảnh của một binh chủng trong quân đội cổ.
Vì sao lịch sử cờ vua còn nhiều chỗ chưa chắc?
Người đọc có thể thắc mắc vì sao một môn cờ nổi tiếng như vậy mà nguồn gốc vẫn còn tranh cãi. Có vài lý do:
- Trò chơi dân gian ít được ghi chép. Những gì người thường chơi hằng ngày hiếm khi được viết lại, nhất là ở giai đoạn đầu.
- Quân cờ bằng gỗ dễ mục. Hiện vật khảo cổ còn lại rất ít, và không phải quân cờ cổ nào cũng xác định được thuộc trò chơi nào.
- Tên gọi thay đổi theo ngôn ngữ. Cùng một trò chơi có thể có nhiều tên, và cùng một tên có thể chỉ nhiều trò chơi khác nhau.
Vì vậy, khi đọc bất kỳ con số năm tháng chính xác nào về "ngày cờ vua ra đời", bạn nên thận trọng. Những gì chắc chắn hơn là hướng đi lớn: từ Ấn Độ, qua Ba Tư và thế giới Ả Rập, rồi tới châu Âu và thay đổi thành dạng hiện đại.
Học lịch sử để chơi hay hơn?
Biết lịch sử không trực tiếp giúp bạn thắng ván cờ tiếp theo. Nhưng nó giúp bạn nhìn cờ vua như một trò chơi sống, đã thay đổi nhiều lần để trở nên hấp dẫn hơn. Nó cũng giúp bạn hiểu vì sao cờ tướng, cờ vua và nhiều môn cờ khác có những điểm giống nhau đến lạ, dù được chơi ở những vùng đất cách xa nhau. Chủ đề này được bàn thêm trong mục lịch sử các môn cờ.
Và nếu đọc xong bạn muốn tự mình cảm nhận sức mạnh của quân Hậu mà người xưa gọi là "điên", cách nhanh nhất là chơi vài ván. Trong hệ Mưu Trí, bạn có thể chọn môn và bắt đầu từ trang chọn trò chơi.
Câu hỏi thường gặp
Cờ vua ra đời ở đâu?
Phần lớn giới nghiên cứu cho rằng tổ tiên gần nhất của cờ vua là trò chaturanga ở Ấn Độ cổ, nhưng mốc thời gian chính xác và khả năng có nguồn gốc khác vẫn còn tranh luận.
Vì sao quân Hậu mạnh nhất bàn cờ?
Trong các dạng cờ cổ, quân tương đương Hậu rất yếu. Khoảng cuối thế kỷ mười lăm ở châu Âu, luật thay đổi để Hậu đi xa theo mọi hướng, khiến ván cờ nhanh và hấp dẫn hơn.
Chữ "chiếu hết" có nguồn gốc từ đâu?
Từ tương ứng trong nhiều ngôn ngữ châu Âu được cho là bắt nguồn từ tiếng Ba Tư, mang nghĩa vua đã bất lực hoặc đã thua.
Cờ vua và cờ tướng có chung nguồn gốc không?
Đây là giả thuyết được nhiều người nêu, nhưng chưa có kết luận chắc chắn. Hai môn có nhiều điểm giống nhau về cách tổ chức quân, song con đường hình thành cụ thể vẫn còn được nghiên cứu.
Người mới có cần học lịch sử cờ không?
Không bắt buộc. Nhưng biết mỗi quân đại diện cho binh chủng nào giúp nhớ cách đi dễ hơn và khiến việc học cờ thú vị hơn.
