Mỗi môn cờ có luật riêng, nhưng cách cư xử quanh bàn cờ thì khá giống nhau dù bạn chơi cờ vua, cờ tướng, cờ vây hay caro. Phép lịch sự không làm ai chơi giỏi hơn, nhưng làm cho mỗi ván cờ dễ chịu hơn cho cả hai người, và giúp bạn được người khác muốn chơi cùng. Bài này tổng hợp những phép lịch sự chung, cùng vài điểm riêng của từng môn và khi chơi trên mạng.
Trước ván cờ
- Chào đối thủ. Một cái gật đầu, một câu chào, hoặc bắt tay nếu hợp hoàn cảnh.
- Thống nhất luật. Đặc biệt với cờ caro và cờ tướng ở quán, luật dân gian có nhiều biến thể. Hỏi trước "mình chơi luật chặn hai đầu nhé?" tránh tranh cãi về sau.
- Chuẩn bị gọn gàng. Xếp quân đúng vị trí, dọn bớt đồ đạc trên bàn.
Trong ván cờ
Chạm quân phải đi
Ở cờ vua và cờ tướng thi đấu, luật "chạm quân phải đi" khá phổ biến: đã chạm vào quân của mình thì phải đi quân đó. Ngoài giải đấu, nhiều người chơi thoải mái hơn, nhưng thói quen không chạm quân khi chưa quyết định vẫn là thói quen tốt. Ở cờ vây và caro, đặt quân xuống là xong, không được nhấc lên đặt lại.
Không làm phiền đối thủ
- Không gõ tay lên bàn, không rung đùi làm bàn rung.
- Không nói chuyện, bình luận nước đi của đối thủ khi ván đang diễn ra.
- Không nhìn chằm chằm vào mặt đối thủ để gây áp lực.
- Không cố tình kéo dài thời gian khi thế cờ đã rõ.
Không xin đi lại
Xin đi lại nước là điều nên tránh, trừ khi chơi vui với người thân và cả hai đồng ý từ trước. Khi chơi với máy trong hệ Mưu Trí, bạn có nút Đi lại để tập luyện; khi chơi với người thì không có.
Tôn trọng thời gian
Nếu chơi có đồng hồ, dùng thời gian của mình là quyền của bạn. Nhưng khi chơi không đồng hồ, suy nghĩ quá lâu ở những nước đơn giản có thể khiến đối thủ mệt mỏi.
Sau ván cờ
Thắng cho đẹp
- Không reo hò quá đà, không chê bai đối thủ.
- Cảm ơn đối thủ vì ván cờ.
- Nếu đối thủ muốn xem lại ván, sẵn lòng cùng xem.
Thua cho đẹp
- Chấp nhận kết quả, bắt tay hoặc chào.
- Không đổ lỗi cho may rủi, cho tiếng ồn hay cho người xem.
- Nếu bực, hãy bình tĩnh trước khi nói. Bài thua cho đúng cách bàn kỹ hơn chuyện này.
Đầu hàng đúng lúc
Trong cờ vua, cờ tướng và cờ vây, khi thế cờ đã thua rõ ràng, đầu hàng là hành động lịch sự và được tôn trọng. Kéo dài ván cờ chỉ để hy vọng đối thủ sai hoàn toàn không phải là sai luật, nhưng khi chênh lệch quá lớn thì có thể bị xem là thiếu tôn trọng. Với người mới học, cứ chơi tiếp để học cũng không sao, miễn là không cố tình kéo thời gian.
Những điểm riêng của từng môn
- Cờ vây: truyền thống cúi chào trước và sau ván ở nhiều nơi; khi đầu hàng có thể đặt hai quân lên bàn như một cử chỉ. Khi đếm đất, hai bên cùng làm, không tự ý dời quân của đối thủ.
- Cờ tướng: ở quán cờ, người thua nhường ghế cho người chờ; người xem không chỉ nước.
- Cờ vua: bắt tay trước và sau ván là thói quen phổ biến trong thi đấu; đầu hàng có thể bằng cách nói, bắt tay hoặc đặt nằm Vua.
- Cờ caro: thống nhất luật chặn hai đầu hay không trước khi chơi; người đi trước thường được đổi luân phiên giữa các ván để công bằng.
Phép lịch sự khi chơi online
Chơi trên mạng không có mặt đối mặt, nhưng phép lịch sự vẫn cần:
- Không bỏ ngang ván. Nếu cần rời đi, hãy dùng nút Thoát hoặc Đầu hàng thay vì tắt máy để đối thủ chờ.
- Không dùng máy khi đang đánh với người. Đó là gian lận.
- Chơi lại cho công bằng. Nếu vừa thắng, chấp nhận lời mời chơi lại là cử chỉ đẹp.
Trong hệ Mưu Trí, các ván online không có khung chat, nên không có chỗ cho lời lẽ khó chịu. Bạn có thể tìm hiểu thêm về chơi online trong mục chơi cờ online.
Khi có tranh cãi về luật
Dù cẩn thận đến mấy, đôi khi hai người chơi vẫn không đồng ý về một luật: Tốt có được bắt qua đường không, năm quân bị chặn hai đầu có tính không, Tướng có được đối mặt trong trường hợp này không. Cách giữ phép lịch sự khi đó:
- Dừng ván, nói bình tĩnh. Không cướp quân, không tự ý đi tiếp.
- Tra luật cùng nhau. Mở trang luật của môn đang chơi, hoặc hỏi một người trung lập.
- Nếu không phân định được, chơi lại. Một ván cờ không đáng để mất một người bạn.
- Lần sau thống nhất trước. Đây là lý do nên hỏi luật trước khi bắt đầu.
Dạy phép lịch sự cho trẻ
Trẻ học phép lịch sự khi chơi cờ nhanh nhất qua việc nhìn người lớn. Khi chơi với con, cha mẹ có thể bắt tay con trước và sau ván, khen nước hay của con, và thua một cách vui vẻ. Những điều nhỏ ấy dạy trẻ về tinh thần thể thao hiệu quả hơn mọi lời giảng. Các gợi ý chơi cờ cùng con có trong mục gia đình chơi cờ. Nếu con đang học trong lớp cờ tướng, Trung Tâm Cờ Tướng có thêm bài cho phụ huynh.
Câu hỏi thường gặp
"Chạm quân phải đi" có áp dụng khi chơi vui không?
Không bắt buộc nếu hai người đồng ý chơi thoải mái, nhưng tập thói quen không chạm quân khi chưa quyết định là điều tốt, nhất là nếu có ý định đi giải.
Đầu hàng có phải là thiếu tinh thần không?
Không. Khi thế cờ đã thua rõ, đầu hàng là hành động lịch sự và được tôn trọng trong mọi môn cờ.
Có nên xin đi lại nước khi chơi với bạn bè?
Chỉ khi cả hai đồng ý từ trước. Nếu không, hãy chấp nhận nước đã đi và học từ nó.
Thắng rồi có nên chỉ lỗi cho đối thủ không?
Chỉ khi đối thủ muốn. Hỏi "bạn có muốn xem lại ván không?" trước khi góp ý.
Chơi online cần giữ phép lịch sự gì?
Không bỏ ngang ván, không dùng máy khi đánh với người, và dùng nút Thoát hoặc Đầu hàng khi cần rời đi.
