Trong nhiều lễ hội đầu xuân, có một trò chơi thu hút đông người xem không kém gì đấu vật hay đánh đu: cờ người. Trên một bàn cờ vẽ lớn giữa sân đình hay bãi đất rộng, những con người bằng xương bằng thịt đứng vào vị trí quân cờ, mặc trang phục theo màu hai phe, và di chuyển theo lệnh của hai người cầm quân. Cờ người là nơi môn cờ bước ra khỏi mặt bàn để thành một màn trình diễn của cả cộng đồng.
Cờ người diễn ra thế nào?
Mỗi nơi có cách tổ chức riêng, nhưng hình ảnh chung thường là:
- Bàn cờ lớn được kẻ hoặc vẽ trên mặt đất, có khi rộng như một sân bóng nhỏ.
- Quân cờ là người, thường là thanh niên nam nữ trong làng, mặc trang phục hai màu phân biệt hai phe, cầm hoặc đeo biển hiệu tên quân.
- Hai người cầm quân ngồi hoặc đứng ở vị trí cao, ra lệnh di chuyển cho "quân" của mình, có khi bằng lời, có khi qua người truyền lệnh.
- Trống, cờ, nghi lễ mở đầu và kết thúc, tạo không khí trang trọng.
Môn được chơi phổ biến nhất trong cờ người ở Việt Nam là cờ tướng. Ngày nay, ở một số trường học và sự kiện, người ta cũng tổ chức cờ vua người với cách làm tương tự.
Ý nghĩa của cờ người
Cờ người không chỉ là trò chơi. Tuỳ từng nơi, nó mang những ý nghĩa như:
- Tinh thần cộng đồng. Cả làng cùng tham gia: người đóng vai quân, người may trang phục, người dựng bàn cờ, người đứng xem.
- Tôn vinh trí tuệ. Người cầm quân thường là người đánh cờ giỏi, được cộng đồng nể trọng.
- Niềm vui đầu năm. Như nhiều trò chơi hội xuân khác, cờ người mang không khí vui tươi, khởi đầu năm mới.
Chi tiết nghi lễ, trang phục và luật riêng của cờ người thay đổi theo từng địa phương, nên khi đi xem ở đâu, hãy hỏi người trong làng để hiểu phong tục nơi đó.
Vì sao cờ người là cách dạy cờ tuyệt vời cho trẻ?
Trẻ nhỏ học luật cờ nhanh hơn nhiều khi chính mình được làm quân cờ:
- Học bằng cơ thể. Trẻ "là" con Mã, nhảy một bước thẳng một bước chéo, sẽ nhớ cách đi lâu hơn nhìn hình vẽ.
- Hiểu vai trò từng quân. Đứng ở vị trí Tượng, trẻ tự thấy mình không được qua sông; đứng ở vị trí Tướng, trẻ thấy mình chỉ đi trong cung.
- Làm việc nhóm. Mỗi "quân" phải nghe lệnh và phối hợp, trẻ học được ý nghĩa của sự phối hợp giữa các quân.
- Vui. Không có trẻ nào không thích một trò chơi được chạy nhảy.
Mang tinh thần cờ người vào lớp học và sân nhà
Bạn không cần một lễ hội để có cờ người. Vài gợi ý:
Ở lớp học
Thầy cô có thể kẻ một bàn cờ nhỏ bằng băng dính trên sàn lớp, mỗi học sinh cầm một tấm bìa ghi tên quân. Với cờ tướng, bàn chín cột mười hàng; với cờ vua, tám hàng tám cột. Hai nhóm học sinh bàn bạc rồi cử người ra lệnh. Hoạt động này rất hợp cho giờ ngoại khoá. Trung Tâm Cờ Tướng và Trung Tâm Cờ Vua có nhiều bài về đưa cờ vào trường học.
Ở sân nhà
Với vài đứa trẻ trong nhà, có thể dùng phấn kẻ một góc bàn cờ nhỏ, chỉ vài quân: một Xe, một Mã, một Tướng. Người lớn ra lệnh, trẻ di chuyển. Trò này giúp trẻ làm quen với quân cờ trước khi ngồi vào bàn cờ thật.
Với các môn khác
- Cờ vây người: trẻ đứng trên các giao điểm của lưới lớn, hai đội thay nhau "đặt quân", nhóm nào bị vây kín thì ra ngoài. Đây là cách trực quan để hiểu khái niệm khí và bắt quân.
- Caro người: trẻ đứng thành hàng trên sân kẻ ô, đội nào xếp đủ năm người liên tiếp trước thì thắng. Trò này hợp cho hoạt động ngoài trời đông người.
Chuẩn bị một trò cờ người nhỏ: danh sách cần có
Nếu bạn muốn tự tổ chức, đây là danh sách gọn:
- Phấn, băng dính màu hoặc dây để kẻ bàn cờ.
- Tấm bìa ghi tên quân, hai màu cho hai phe.
- Một người lớn làm trọng tài để nhắc luật.
- Thời gian ngắn, khoảng hai mươi phút, để trẻ không mệt.
Nên bắt đầu với vài quân chứ đừng xếp đủ cả bàn, vì trẻ nhỏ khó đứng yên lâu. Khi trẻ đã quen, có thể thêm quân dần.
Từ sân đình tới màn hình
Ngày nay, trẻ em có thể chơi cờ trên điện thoại và máy tính. Nhưng trải nghiệm cờ người vẫn có giá trị riêng: nó cho trẻ thấy cờ là một phần của văn hoá, của cộng đồng, chứ không chỉ là một trò chơi trên màn hình. Sau khi được làm quân cờ ở ngày hội, nhiều trẻ về nhà hào hứng muốn học chơi thật. Lúc đó, cha mẹ có thể cho con tập với máy ở mức dễ trên Cờ Tướng Việt hoặc cùng con chơi trên bàn cờ thật.
Giữ nét đẹp của một trò chơi dân gian
Cờ người là một trong những trò chơi dân gian thể hiện rõ nhất tình yêu với cờ của người Việt. Giữ gìn nó không cần gì to tát: đưa con đi xem hội, kể cho con nghe về cờ người, hoặc tổ chức một trò cờ người nho nhỏ ở lớp học, ở sân nhà. Các bài khác về văn hoá cờ nằm trong mục văn hoá chơi cờ ở Việt Nam, trong đó có bài về quán cờ vỉa hè.
Câu hỏi thường gặp
Cờ người là gì?
Là trò chơi trong đó người thật đóng vai quân cờ trên một bàn cờ lớn, di chuyển theo lệnh của hai người cầm quân. Ở Việt Nam, cờ người thường gắn với lễ hội đầu xuân.
Cờ người thường chơi môn cờ nào?
Phổ biến nhất là cờ tướng. Ngày nay một số trường học và sự kiện cũng tổ chức cờ vua người.
Có thể tổ chức cờ người ở trường không?
Có. Chỉ cần kẻ bàn cờ trên sân hoặc sàn lớp, chuẩn bị tấm bìa ghi tên quân, chia học sinh thành hai đội.
Cờ người có giúp trẻ học luật nhanh hơn không?
Có. Khi tự mình di chuyển như quân cờ, trẻ nhớ cách đi và vai trò của từng quân lâu hơn.
Luật cờ người có giống luật cờ thường không?
Về cơ bản giống, nhưng mỗi địa phương có thể thêm nghi lễ và quy định riêng cho phần trình diễn.
