Trong văn hoá chơi cờ của người Việt, có một câu gần như ai cũng biết: xem cờ không nói. Thế nhưng đứng ở bất kỳ quán cờ nào vài phút, bạn sẽ thấy đây là câu khó giữ nhất. Người xem thở dài, chép miệng, có người còn chỉ tay vào bàn cờ. Bài này bàn về vai trò của người xem cờ, vì sao im lặng lại khó đến vậy, và làm người xem thế nào cho đúng phép.
Vì sao người xem khó im lặng?
- Người xem thấy rõ hơn. Không chịu áp lực, không bị cuốn vào thế trận, người đứng ngoài thường nhìn ra nước hay mà người trong cuộc bỏ lỡ. Thấy mà không được nói, nhiều người rất khó chịu.
- Cảm xúc. Người xem hay "đứng về" một bên, thấy bên mình ủng hộ đi hỏng là không kìm được.
- Thói quen cộng đồng. Ở quán cờ Việt Nam, bình luận là một phần của không khí. Ranh giới giữa bình luận vui và chỉ nước rất mong manh.
Chỉ nước gây hại thế nào?
Với người đang chơi, bị người khác chỉ nước có thể gây nhiều cảm giác khó chịu:
- Mất công bằng. Ván cờ thành hai đấu một. Đối thủ bên kia có quyền phật ý.
- Mất niềm vui tự nghĩ. Người chơi muốn tự tìm ra nước đi; bị chỉ trước thì dù thắng cũng không vui.
- Mất bình tĩnh. Bình luận ồn ào khiến người chơi phân tâm, dễ đi hỏng thêm.
Với trẻ em đang học cờ, người lớn đứng xem mà chỉ nước liên tục có thể khiến trẻ mất tự tin, luôn chờ người khác nói thay vì tự suy nghĩ.
Những việc người xem cờ nên làm
- Giữ im lặng khi ván đang diễn ra. Kể cả thấy nước hay, hãy giữ trong đầu.
- Đứng hơi xa bàn cờ. Tránh che ánh sáng, tránh đứng sát sau lưng người chơi.
- Không cầm quân, không chạm bàn. Kể cả để "chỉ cho dễ hiểu".
- Bình luận sau khi ván kết thúc. Lúc đó hai người chơi thường sẵn lòng cùng xem lại, và góp ý trở thành món quà chứ không phải sự can thiệp.
- Hỏi trước khi góp ý. "Ván vừa rồi, anh có muốn xem lại đoạn giữa không?" là cách mở lời lịch sự.
Khi nào người xem được lên tiếng?
Có vài trường hợp người xem có thể lên tiếng mà không bị xem là thất lễ:
- Khi hai người chơi hỏi ý kiến, chẳng hạn về một luật chưa rõ.
- Khi có tranh chấp về luật, người xem có thể nói điều mình chứng kiến, một cách trung lập.
- Khi dạy học, nếu người xem là thầy hoặc người hướng dẫn và cả hai người chơi đều đồng ý.
Ngoài những trường hợp đó, im lặng vẫn là cách tốt nhất.
Người xem cờ online
Chơi cờ trên mạng có một lợi thế: không có người đứng sau lưng. Trong hệ Mưu Trí, các ván online không có khung chat và không có người xem chen ngang. Đây là lựa chọn cố ý để ván cờ chỉ còn là chuyện giữa hai người chơi, đặc biệt an toàn cho trẻ em. Bạn có thể thử chơi với người thật tại trang online của Cờ Vua Số hoặc của Cờ Tướng Việt.
Nhưng "xem cờ không nói" vẫn đúng khi chơi online với người ngồi cạnh. Nhiều người chơi trên điện thoại trong khi bạn bè ngồi bên nhìn vào màn hình và chỉ trỏ. Đó cũng là chỉ nước, và cũng không công bằng với người ở đầu bên kia.
Người xem cờ cũng là người học cờ
Xem cờ là cách học rất tốt, nếu biết xem:
- Tự đặt câu hỏi: "Nếu là mình, mình đi gì?" rồi so với nước người chơi thực sự đi.
- Đoán ý đồ: thử đoán vì sao người chơi đi như vậy.
- Ghi nhớ đoạn hay: sau ván có thể xin phép cùng xem lại.
Nhiều người lớn tuổi kể rằng họ học cờ tướng chủ yếu bằng cách đứng xem ở quán cờ khi còn nhỏ, nhờ vậy mà hiểu được cả luật lẫn phép lịch sự. Nét văn hoá quán cờ được kể thêm trong bài quán cờ vỉa hè Việt Nam.
Người chơi nên làm gì khi bị người xem chỉ nước?
Chuyện này xảy ra thường xuyên ở quán cờ, trong gia đình, trong lớp học. Người đang chơi có thể xử lý nhẹ nhàng:
- Mỉm cười và nói nhẹ: "Để cháu tự nghĩ nhé bác", hay "Để em tự đi cho vui".
- Không đi theo nước được chỉ. Kể cả nước đó hay, đi theo sẽ khiến ván cờ mất công bằng với đối thủ.
- Nói trước khi bắt đầu: với người thân hay đứng xem, có thể thống nhất từ trước là không ai chỉ nước.
- Đổi chỗ ngồi nếu người xem quá sốt sắng, hoặc đề nghị họ chơi ván sau.
Với đối thủ, nếu bạn thấy người xem đang chỉ nước cho bên kia, hãy nhắc nhẹ nhàng và công bằng. Không cần gay gắt; phần lớn người xem chỉ vì hào hứng chứ không cố ý phá ván cờ.
Dạy trẻ làm người xem cờ
Khi đưa con đi xem cờ, cha mẹ có thể dạy con vài điều:
- Chào hai người chơi trước khi đứng xem.
- Không nói, không chỉ, không chạm.
- Nếu tò mò, đợi hết ván rồi hỏi.
- Cảm ơn hai người chơi khi rời đi.
Những điều nhỏ ấy giúp trẻ học được sự tôn trọng người khác, một kỹ năng có ích xa hơn nhiều so với bàn cờ. Phép lịch sự khi trực tiếp ngồi vào bàn cờ được bàn trong bài phép lịch sự khi chơi cờ.
Câu hỏi thường gặp
"Xem cờ không nói" có nghĩa là gì?
Là phép lịch sự khi xem người khác chơi cờ: không chỉ nước, không bình luận ảnh hưởng tới ván cờ đang diễn ra.
Người xem có được bình luận không?
Nên đợi ván kết thúc. Khi đó góp ý hoặc cùng xem lại thường được hai người chơi đón nhận vui vẻ.
Nếu thấy người chơi vi phạm luật thì sao?
Có thể lên tiếng một cách trung lập, đặc biệt nếu hai người chơi hỏi ý kiến. Tránh đứng về một bên.
Chơi online có người xem không?
Trong hệ Mưu Trí, ván online không có khung chat và không có người xem chen ngang, để ván cờ chỉ là chuyện giữa hai người chơi.
Xem cờ có giúp học cờ không?
Có, nếu vừa xem vừa tự hỏi "nếu là mình thì đi gì" và so sánh với nước đi thực tế.
