Đi qua nhiều con phố ở Hà Nội, Sài Gòn hay bất kỳ thị trấn nào, bạn dễ bắt gặp một cảnh quen: vài chiếc ghế nhựa thấp, một bàn cờ tướng đặt trên ghế hoặc mặt thùng gỗ, hai người ngồi đối diện, và năm bảy người đứng xung quanh. Đó là quán cờ vỉa hè, một nét văn hoá mà người nước ngoài thấy lạ, còn người Việt thì thấy thân quen như tiếng rao buổi sáng.
Bài này nói về những điều làm nên quán cờ vỉa hè, những luật ngầm ở đó, và vì sao văn hoá ấy vẫn sống giữa thời ai cũng có điện thoại để chơi cờ online.
Quán cờ trông như thế nào?
Một quán cờ vỉa hè thường rất đơn giản:
- Bàn cờ là tấm bìa, tấm nhựa hoặc tấm gỗ kẻ sẵn, quân cờ tròn bằng gỗ hoặc nhựa đã mòn chữ.
- Ghế nhựa thấp kiểu quán trà đá, người chơi ngồi gần như sát mặt đất.
- Ấm trà hoặc cốc trà đá bên cạnh, đôi khi có thêm đĩa hướng dương hay bao thuốc lào.
- Bóng cây hoặc mái hiên che nắng, vì ván cờ có thể kéo dài cả buổi chiều.
Nhiều quán cờ không phải quán thật mà chỉ là một góc phố quen, nơi mấy người hàng xóm tụ lại mỗi chiều. Có nơi chủ quán nước có sẵn vài bộ cờ cho khách mượn.
Ai hay ngồi quán cờ?
Phần đông là đàn ông trung niên và người cao tuổi, những người có thời gian rảnh sau giờ làm hoặc đã nghỉ hưu. Nhưng cũng có thanh niên, có người chạy xe ôm tranh thủ lúc vắng khách, có học sinh đứng xem. Ở quán cờ, tuổi tác và nghề nghiệp không quan trọng bằng tay cờ.
Điều đặc biệt là quán cờ không cần hẹn trước. Ai tới cũng có thể đứng xem, và nếu đủ gan, có thể xin vào đánh một ván với người thắng.
Người xem đông hơn người chơi
Cảnh thú vị nhất ở quán cờ là người xem. Họ đứng vòng quanh, khoanh tay, cúi người nhìn bàn cờ, đôi khi còn tranh luận to hơn cả người đang chơi. Một nước đi hay được xuýt xoa, một nước hỏng bị bình luận không nể nang.
Dù vậy, ở nhiều quán vẫn có luật ngầm: người xem không được chỉ nước cho người đang chơi. Chuyện "xem cờ không nói" được nhiều người coi là phép lịch sự tối thiểu, dù không phải ai cũng giữ được. Chủ đề người xem cờ được bàn kỹ hơn trong bài người xem cờ.
Những luật ngầm ở quán cờ
Mỗi quán có thói quen riêng, nhưng có vài điều khá phổ biến:
- Người thua nhường ghế. Ai muốn đánh thì chờ, người thắng ngồi lại, người thua đứng dậy nhường chỗ.
- Đã chạm quân là phải đi. Nhiều quán áp dụng nghiêm, có quán dễ dãi hơn với người mới.
- Không đi lại. Xin đi lại nước là chuyện hiếm được chấp nhận, trừ khi hai người thân nhau và cùng đồng ý.
- Cờ có thể kèm "độ". Ở một số nơi, người ta đánh cờ có cược nhỏ. Đây là điểm không nên khuyến khích, nhất là khi có trẻ em đứng xem.
Những luật này không ai viết ra, nhưng người ngồi quán lâu đều biết. Người mới tới nên quan sát vài ván trước khi xin vào chơi.
Vì sao quán cờ vẫn sống giữa thời online?
Ngày nay, ai có điện thoại cũng chơi được cờ tướng với máy hoặc với người khắp nơi. Nhưng quán cờ vỉa hè vẫn tồn tại, vì nó mang lại những thứ màn hình không có:
- Gặp mặt thật. Quán cờ là nơi giao lưu, chuyện trò, hỏi han nhau sau mỗi ván.
- Không khí. Tiếng quân cờ đập xuống bàn, tiếng bình luận, cốc trà đá, bóng cây, tất cả tạo nên trải nghiệm khó thay thế.
- Thói quen của một thế hệ. Với nhiều người lớn tuổi, ra quán cờ mỗi chiều là nếp sinh hoạt, giống như đi tập thể dục buổi sáng.
Dù vậy, chơi online và chơi ở quán không loại trừ nhau. Nhiều người luyện thêm trên điện thoại vào buổi tối rồi chiều hôm sau ra quán "phục thù". Nếu bạn muốn tập cờ tướng với máy trước khi ra quán, Cờ Tướng Việt có nhiều mức độ từ người mới tới khó.
Quán cờ và trẻ em
Nhiều người lớn tuổi hôm nay học cờ từ chính việc đứng xem ở quán cờ khi còn nhỏ. Quán cờ có thể là nơi trẻ học được sự kiên nhẫn và tôn trọng người khác. Tuy nhiên, phụ huynh nên lưu ý:
- Tránh cho trẻ ở những nơi có cược tiền hoặc có lời lẽ nặng nề.
- Dạy trẻ phép lịch sự khi xem cờ: không chỉ nước, không làm ồn.
- Nếu trẻ thích, có thể cho trẻ tập thêm ở nhà hoặc ở lớp cờ bài bản. Trung Tâm Cờ Tướng có nhiều bài về chọn lớp và lộ trình học cho trẻ.
Quán cờ trong mắt người nước ngoài
Nhiều du khách nước ngoài chụp ảnh quán cờ vỉa hè như một biểu tượng của đời sống phố phường Việt Nam. Người biết cờ vua đôi khi dừng lại xem, tò mò về những quân cờ tròn có chữ. Nếu bạn có bạn bè nước ngoài muốn tìm hiểu cờ tướng, Vietnamese Chess là trang tiếng Anh giải thích luật và văn hoá cờ tướng ở Việt Nam.
Giữ gìn một nét đẹp
Quán cờ vỉa hè không cần được "bảo tồn" theo kiểu bảo tàng. Nó chỉ cần những người còn thích ngồi xuống, pha ấm trà và mời nhau một ván. Nếu bạn là người trẻ, thử một lần dừng lại xem cờ ở quán đầu ngõ, bạn sẽ thấy một thế giới rất khác so với màn hình điện thoại. Các bài khác về văn hoá cờ nằm trong mục văn hoá chơi cờ ở Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Người lạ có được vào chơi ở quán cờ vỉa hè không?
Thường là được, nhưng nên đứng xem vài ván, chào hỏi và xin phép trước. Theo lệ nhiều nơi, người muốn chơi chờ tới lượt và vào đánh với người thắng.
Xem cờ ở quán có được góp ý không?
Theo phép lịch sự phổ biến, người xem không nên chỉ nước cho người đang chơi. Bình luận sau khi ván kết thúc thì dễ được chấp nhận hơn.
Quán cờ vỉa hè chỉ có cờ tướng sao?
Chủ yếu là cờ tướng, nhưng đôi khi có cờ vua hoặc cờ úp. Cờ tướng vẫn là môn phổ biến nhất ở quán cờ Việt Nam.
Có nên cho trẻ đứng xem ở quán cờ không?
Có thể, nếu quán lành mạnh, không cược tiền và không có lời lẽ nặng nề. Cha mẹ nên đi cùng và dạy trẻ phép lịch sự khi xem cờ.
Chơi cờ online có làm quán cờ biến mất không?
Hai hình thức bổ sung cho nhau. Online tiện để luyện tập, còn quán cờ mang lại sự gặp gỡ và không khí mà màn hình khó thay thế.
