Chơi cờ nghĩa là sẽ thua. Không có người chơi nào, kể cả người giỏi nhất thế giới ở bất kỳ môn cờ nào, không từng thua hàng trăm, hàng nghìn ván. Điều khác biệt giữa người tiến bộ và người dậm chân tại chỗ thường không nằm ở số ván thắng, mà ở cách họ đối diện với ván thua. Bài này bàn về cách thua "đúng": không phải để thua nhiều hơn, mà để mỗi lần thua đều có ích.
Thua là một phần của cờ
Một điều ít người nói với người mới: người chơi càng nghiêm túc, càng thua nhiều ván. Vì họ chơi nhiều hơn, chơi với người mạnh hơn, thử những thứ mới. Người chỉ chơi với đối thủ yếu để thắng thì ít thua, nhưng cũng ít học được gì.
Khi hiểu điều đó, ván thua bớt nặng nề. Nó không phải bằng chứng bạn kém, mà là dấu hiệu bạn đang chơi đủ nhiều và đủ thử thách.
Mười phút đầu tiên sau ván thua
Những phút ngay sau ván thua là lúc cảm xúc mạnh nhất. Cách xử lý mười phút này quyết định bạn học được gì từ ván cờ.
Phút đầu: chào đối thủ
Dù thua đau thế nào, hãy chào hoặc bắt tay đối thủ, chúc mừng họ. Khi chơi online, đơn giản là không bỏ ngang, dùng nút Đầu hàng khi thế đã rõ. Đây vừa là phép lịch sự, vừa là cách tự nhắc mình rằng đây chỉ là một ván cờ. Phép lịch sự khi chơi cờ được bàn trong bài phép lịch sự khi chơi cờ.
Vài phút tiếp theo: đừng chơi ván mới ngay
Phản ứng tự nhiên sau ván thua là muốn "gỡ" ngay. Nhưng chơi ván mới trong lúc còn bực thường dẫn tới ván thua thứ hai, thứ ba. Người chơi cờ online hay gọi đó là chuỗi thua liên tiếp vì nóng. Hãy đứng dậy, uống nước, đi lại vài phút.
Sau khi bình tĩnh: nhìn lại một lần
Khi đã nguôi, xem lại ván cờ một lần. Chưa cần phân tích sâu, chỉ cần trả lời: mình thua ở đâu? Là một nước bỏ quân, một đòn không thấy, hay hết giờ?
Những phản ứng nên tránh
- Đổ lỗi cho may rủi. Cờ vua, cờ tướng, cờ vây và caro là trò chơi không có yếu tố may rủi: mọi thông tin đều nằm trên bàn. Nói "đối thủ ăn may" chỉ làm bạn bỏ qua bài học.
- Đổ lỗi cho hoàn cảnh. Tiếng ồn, mạng chậm, người xem nói nhiều có thể ảnh hưởng thật, nhưng đổ hết cho chúng thì bạn không sửa được gì ở chính mình.
- Tự trách quá mức. "Mình ngu quá", "mình không có khiếu" là những câu nói làm bạn nản chứ không giúp bạn tiến bộ.
- Bỏ cờ trong cơn bực. Nhiều người bỏ một môn cờ sau vài ván thua liên tiếp. Nếu thấy nản, nghỉ vài ngày thay vì bỏ hẳn.
- Trút giận lên người khác. Nhất là khi chơi trong gia đình, với con cái.
Biến ván thua thành bài học
Khi đã bình tĩnh, ván thua là tài liệu học quý nhất bạn có, vì nó chỉ đúng vào điểm yếu của chính bạn.
Tìm nước hỏng thật sự
Nước mất quân thường không phải nước hỏng thật. Nước hỏng thật thường đến sớm hơn vài nước: một nước để hở, một nước bỏ qua đe doạ của đối phương. Hãy lần ngược từ lúc mất quân về trước để tìm.
Đặt tên cho lỗi
Lỗi của bạn thuộc loại nào? Bỏ quân vì không nhìn đe doạ, tính sai một chuỗi nước, thua vì hết giờ, hay kế hoạch sai? Đặt tên giúp bạn nhận ra khi cùng một loại lỗi lặp lại.
Ghi lại một điều muốn sửa
Không cần viết dài. Chỉ một câu: "Trước mỗi nước, kiểm tra xem đối phương có ăn được quân nào không." Lần sau chơi, nhớ câu đó.
Dùng máy sau khi đã tự nghĩ
Nếu bạn lưu ván trong tài khoản, có thể mở lại từng nước tại trang tài khoản. Với cờ vua, có phân tích bằng máy chỉ ra những nước hỏng. Nhưng hãy tự tìm trước, rồi mới xem máy nói gì. Bài học từ mỗi ván cờ hướng dẫn kỹ hơn.
Thua liên tiếp nhiều ván
Ai cũng có những ngày thua liền năm, bảy ván. Khi đó:
- Dừng lại. Chuỗi thua thường do mệt hoặc nóng vội, không phải do bạn đột nhiên kém đi.
- Đổi nhịp. Chuyển sang nhịp giờ chậm hơn, hoặc chơi với máy ở mức vừa sức để lấy lại cảm giác.
- Đổi môn. Nếu chơi cờ vua mãi không thắng, thử vài ván caro trên Caro Việt hoặc cờ vây trên bàn nhỏ. Đổi gió giúp đầu óc thư giãn.
Giúp trẻ học cách thua
Trẻ em thường phản ứng mạnh với thua: khóc, ném quân, không chịu chơi nữa. Đó là bình thường. Cha mẹ có thể giúp:
- Làm gương. Khi chơi với con và thua, cha mẹ vui vẻ chúc mừng con. Trẻ học cách thua qua việc nhìn người lớn thua.
- Khen nỗ lực, không khen kết quả. "Con nghĩ lâu và tìm ra nước hay đó" tốt hơn "Con giỏi quá, thắng rồi".
- Để trẻ bình tĩnh trước. Đừng giảng bài lúc trẻ đang khóc. Ôm con, đợi con nguôi rồi mới trò chuyện.
- Không bao giờ chê con kém. Thua một ván cờ không nói lên điều gì về trí thông minh của con.
Mục trẻ em và cờ có bài riêng về trẻ khóc khi thua cờ.
Thua đẹp cũng là một kỹ năng
Ở mọi môn cờ, người được tôn trọng nhất không phải người thắng nhiều nhất, mà là người thắng không kiêu, thua không cáu. Thua đẹp là kỹ năng cần luyện tập như mọi kỹ năng khác. Mỗi ván thua là một lần luyện. Các bài khác về tâm lý nằm trong mục tâm lý khi chơi cờ.
Và nếu vừa thua một ván, đọc xong bài này, hãy nghỉ thêm vài phút rồi quay lại chơi. Bạn có thể chọn môn tại trang chọn trò chơi.
Câu hỏi thường gặp
Thua cờ nhiều có phải vì mình không có khiếu?
Không. Người chơi nghiêm túc thua rất nhiều ván. Tiến bộ đến từ việc học từ ván thua, không phải từ việc không bao giờ thua.
Có nên chơi ván mới ngay sau khi thua?
Nên nghỉ vài phút trước. Chơi ngay trong lúc bực dễ dẫn tới chuỗi thua liên tiếp.
Làm sao tìm ra mình thua ở đâu?
Lần ngược từ nước mất quân về trước vài nước để tìm nước hỏng thật sự, rồi đặt tên cho loại lỗi đó.
Thua liên tiếp nhiều ván thì nên làm gì?
Dừng lại, đổi sang nhịp giờ chậm hơn hoặc chơi với máy vừa sức, thậm chí đổi sang môn cờ khác cho thư giãn.
Làm sao dạy trẻ không khóc khi thua?
Làm gương thua vui vẻ, khen nỗ lực thay vì kết quả, và để trẻ bình tĩnh trước khi trò chuyện.
