Trong cờ có một nghịch lý: thế cờ nguy hiểm nhất đôi khi không phải khi bạn đang thua, mà khi bạn đang thắng. Hơn quân, hơn đất, hoặc đang tấn công dồn dập, bạn thả lỏng, đi nhanh hơn, và bỗng nhiên đối thủ tìm ra một đòn phản công. Ai chơi cờ lâu cũng từng có ván "thắng chắc rồi mà vẫn thua". Bài này bàn về vì sao điều đó xảy ra và làm sao tránh.
Vì sao người đang thắng hay chủ quan?
- Giảm tập trung. Khi thấy mình hơn, não tự động thả lỏng. Bạn không còn kiểm tra kỹ như lúc thế cờ căng thẳng.
- Nghĩ tới kết quả thay vì nước đi. "Sắp thắng rồi" chiếm lấy đầu óc, thay cho "nước này đối phương có thể làm gì".
- Đối thủ chơi liều. Người đang thua không còn gì để mất, họ tìm mọi cách gây khó khăn, kể cả những nước mạo hiểm. Nếu bạn không cảnh giác, những nước mạo hiểm ấy có thể thành công.
- Muốn thắng đẹp. Thay vì kết thúc đơn giản, bạn tìm một đòn ngoạn mục và vô tình để hở.
Những cái bẫy của người đang dẫn
Trong cờ vua và cờ tướng
- Quên an toàn Vua, Tướng. Mải ăn quân, bạn để Vua hoặc Tướng của mình trống trải, và đối thủ dùng số quân ít ỏi còn lại để chiếu.
- Tham ăn quân. Ăn thêm một quân nhỏ trong khi đối thủ có đe doạ lớn hơn.
- Hoà vì hết nước ở cờ vua. Hơn rất nhiều quân nhưng dồn Vua đối phương vào thế không bị chiếu mà hết nước, ván cờ thành hoà (pat). Trong cờ tướng, hết nước lại là thua, nên người chơi cả hai môn càng dễ nhầm.
Trong cờ vây
- Nhóm quân tưởng sống mà chết. Đang hơn đất, bạn bỏ qua một nhóm quân chưa chắc hai mắt, và đối thủ vây bắt được cả nhóm.
- Tham đất ở chỗ nhỏ. Chiếm những điểm nhỏ trong khi đối thủ tấn công một vùng lớn.
Trong cờ caro
- Chỉ lo tấn công, quên chặn. Bạn mải xây thêm một hàng ba để chuẩn bị đòn kết thúc, mà không thấy đối phương vừa tạo hàng bốn chỉ còn thiếu một dấu. Trong caro, bỏ qua một hàng bốn là thua ngay ở nước sau.
Cách kết thúc ván cho gọn
Đơn giản hoá
Khi đang hơn nhiều, đơn giản là bạn của bạn. Đổi quân khi có thể (trong cờ vua, cờ tướng), củng cố nhóm yếu (trong cờ vây), chặn đe doạ trước khi tấn công (trong caro). Mỗi nước đổi quân làm ván cờ bớt phức tạp, giảm cơ hội cho đối thủ.
Kiểm tra đe doạ trước mỗi nước
Thói quen quan trọng nhất không thay đổi dù bạn đang thắng: trước mỗi nước, hỏi "đối phương đang đe doạ gì?". Bài giữ bình tĩnh khi chơi cờ giới thiệu kỹ thuật một nhịp thở trước mỗi nước.
Không vội
Nếu có đồng hồ và bạn còn nhiều thời gian, hãy dùng nó. Đi nhanh khi đang thắng là thói quen xấu phổ biến.
Chọn cách thắng chắc chắn, không phải cách thắng đẹp
Một đòn hy sinh ngoạn mục rất hấp dẫn, nhưng nếu có cách thắng đơn giản hơn và chắc chắn hơn, hãy chọn cách đó. Thắng đẹp để dành cho khi bạn đã tính rõ mọi biến.
Khi đang thua: đừng bỏ cuộc quá sớm
Mặt kia của câu chuyện: nếu người đang thắng dễ chủ quan, thì người đang thua có cơ hội. Khi thế cờ xấu:
- Tạo khó khăn. Tìm những nước buộc đối thủ phải suy nghĩ, thay vì những nước dễ đoán.
- Kiên nhẫn. Phòng thủ chắc chắn và chờ đối thủ sai.
- Biết khi nào đầu hàng. Nếu thế cờ đã hết hy vọng, đầu hàng là phép lịch sự. Nhưng giữa "hơi xấu" và "hết hy vọng" là cả một khoảng dài đáng để chiến đấu.
Nhiều người chơi thú nhận những ván đáng nhớ nhất của họ là ván lật ngược được từ thế thua. Bài thua cho đúng cách bàn về cách đối diện khi ván cờ không như ý.
Một danh sách kiểm tra khi đang dẫn
Khi thấy mình đang hơn rõ, hãy chậm lại và tự kiểm tra:
- Quân chủ của mình, hoặc nhóm quân yếu nhất của mình, có an toàn không?
- Đối phương còn những quân nào hoạt động, và chúng có thể tấn công vào đâu?
- Có cách nào đổi bớt quân để ván cờ đơn giản hơn không?
- Mình có đang tham một lợi ích nhỏ trong khi bỏ qua một nguy cơ lớn không?
Bốn câu hỏi này giúp bạn chuyển từ tâm thế "sắp thắng rồi" sang tâm thế "còn phải làm gì để thắng".
Luyện kỹ năng kết thúc ván
Có một cách luyện hiệu quả: chơi với máy từ những thế cờ bạn đang hơn rõ ràng, và tập thắng cho gọn. Trong cờ vua, đây là luyện tàn cuộc; trong cờ vây, đây là luyện quan tử; trong caro, đây là luyện chuỗi đe doạ liên tục. Máy ở mức vừa sức sẽ trừng phạt mọi sơ suất, giúp bạn có thói quen cẩn thận. Bạn có thể luyện cờ vua trên Cờ Vua Số hoặc caro trên Caro Việt.
Với trẻ em
Trẻ em rất hay chủ quan khi đang thắng: reo lên, đi nhanh, và bị lật ngược. Đây là cơ hội học rất tốt. Sau ván, cha mẹ có thể cùng con xem lại: "Lúc con hơn nhiều quân, chuyện gì đã xảy ra?" Không trách, chỉ cùng tìm hiểu. Lần sau, con sẽ nhớ. Mục tâm lý khi chơi cờ có thêm nhiều bài liên quan.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hay bị lật ngược khi đang thắng?
Vì giảm tập trung, nghĩ tới kết quả thay vì nước đi, và đối thủ đang thua thường chơi liều để tìm cơ hội.
Khi đang hơn nhiều quân nên làm gì?
Đơn giản hoá thế cờ, đổi quân khi có thể, giữ an toàn quân chủ và kiểm tra đe doạ trước mỗi nước.
Trong cờ vua, hơn quân mà hoà là sao?
Nếu dồn Vua đối phương vào thế không bị chiếu mà hết nước đi, ván cờ là hoà (pat). Cần cẩn thận khi kết thúc ván.
Đang thua có nên đầu hàng ngay không?
Không nên quá sớm. Hãy tạo khó khăn và phòng thủ chắc; chỉ đầu hàng khi thế cờ đã hết hy vọng.
Làm sao luyện kỹ năng kết thúc ván?
Chơi với máy từ những thế đang hơn và tập thắng gọn, ví dụ luyện tàn cuộc cờ vua hay quan tử cờ vây.
