Anh chị em trong nhà thường là đối thủ cờ đầu tiên của nhau. Họ chơi với nhau nhiều nhất, hiểu nhau nhất, và cũng dễ cãi nhau nhất. Một ván cờ giữa anh em có thể kết thúc bằng tiếng cười, cũng có thể kết thúc bằng tiếng khóc và quân cờ văng khắp phòng. Bài này bàn về cách giúp anh chị em chơi cờ với nhau vui vẻ, và biến sự ganh đua tự nhiên thành động lực cùng tiến bộ.
Vì sao anh chị em hay cãi nhau khi chơi cờ?
- Chênh lệch tuổi và trình độ. Anh chị lớn thường thắng em nhỏ liên tục, em nhỏ thấy bất công.
- Ganh đua tự nhiên. Anh chị em luôn muốn hơn nhau, và cờ là nơi thắng thua rõ ràng.
- Tranh cãi luật. Mỗi đứa học luật một kiểu, hoặc "nhớ ra" luật có lợi cho mình.
- Cha mẹ vô tình so sánh. "Anh con chơi giỏi hơn đấy" khiến em cảm thấy bị so sánh.
Cha mẹ giữ công bằng thế nào?
Chấp quân cho em
Khi anh chị lớn hơn nhiều, dùng chấp quân để ván cờ cân bằng. Trong cờ vây, chấp quân là chuyện rất bình thường. Trong cờ vua, cờ tướng, anh chị bỏ bớt một quân mạnh. Quan trọng là cả hai đều đồng ý và hiểu vì sao, để em không thấy mình bị thương hại và anh không thấy mình bị ép.
Thống nhất luật trước
Trước khi chơi, cả hai cùng xem lại luật, đặc biệt những luật dễ tranh cãi: bắt Tốt qua đường trong cờ vua, luật chặn hai đầu trong caro, luật Tướng đối mặt trong cờ tướng. Có thể mở trang luật trên Cờ Vua Số, Cờ Tướng Việt hoặc Caro Việt để tra cùng nhau.
Không đứng về phe nào trong ván
Cha mẹ ngồi xem thì không chỉ nước cho đứa nào. Nếu phải phân xử, dựa vào luật đã thống nhất, không dựa vào "đứa nào nhỏ hơn".
Không so sánh
Tránh những câu như "Anh con bằng tuổi này đã thắng bố rồi". Mỗi đứa trẻ tiến bộ theo nhịp riêng.
Biến ganh đua thành động lực
Ganh đua giữa anh chị em không xấu, nếu được dẫn dắt đúng:
- Anh chị làm thầy. Giao cho anh chị nhiệm vụ dạy em một luật hay một mẹo. Khi dạy, anh chị học sâu hơn, và em có người hướng dẫn gần gũi.
- Cùng đội. Thay vì đấu với nhau, hai anh em cùng một đội đấu với bố mẹ hoặc với máy. Chiến thắng chung gắn kết hơn chiến thắng riêng.
- Mỗi người một môn thế mạnh. Anh giỏi cờ vua, em giỏi caro. Mỗi người có môn để tự hào.
- Mục tiêu riêng. Thay vì "thắng anh", em có mục tiêu "thắng máy ở mức hai". Anh có mục tiêu "thắng máy ở mức ba". Không ai phải so với ai.
Khi ván cờ biến thành cãi nhau
Dù chuẩn bị kỹ, tranh cãi vẫn có thể xảy ra. Khi đó:
- Tạm dừng ván cờ. Không ai được đi tiếp khi đang cãi nhau.
- Để mỗi đứa nói. Nghe cả hai bên kể chuyện gì xảy ra.
- Dựa vào luật. Tra luật cùng nhau nếu là tranh cãi về luật.
- Nếu quá căng, cho nghỉ. Ván cờ có thể chơi tiếp sau, hoặc bắt đầu ván mới vào hôm khác.
Không phạt bằng cách cấm chơi cờ, vì điều đó khiến cờ gắn với cảm giác bị phạt.
Trò chơi hợp với anh chị em khác tuổi
Nếu anh chị em chênh nhau nhiều tuổi, chọn môn và cách chơi có ý nghĩa rất lớn:
- Caro: em nhỏ cũng có cơ hội thắng anh chị nếu anh chị chủ quan. Ván ngắn nên thua cũng nhanh quên.
- Cờ vây 9×9 có chấp quân: anh chị chấp em vài quân, ván cờ trở nên cân bằng một cách tự nhiên.
- Cờ vua hoặc cờ tướng chơi đội: anh chị cùng em một đội đấu với bố mẹ hoặc với máy, bàn bạc cùng nhau.
- Thử thách riêng: anh chị giải bài tập chiếu hết, em chơi caro với máy. Mỗi người một thử thách, rồi cùng kể cho nhau nghe.
Mục tiêu là để không đứa nào luôn luôn là "người thua". Khi mỗi đứa đều có lúc thắng, không khí sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều.
Khi em thắng anh lần đầu
Đó là một khoảnh khắc đặc biệt. Cha mẹ nên:
- Chúc mừng em, nhưng không quá mức để anh thấy bị bẽ mặt.
- Khen anh vì đã dạy em giỏi như vậy.
- Để hai đứa cùng xem lại ván, tìm ra nước hay của em.
Khoảnh khắc này, nếu được xử lý khéo, sẽ dạy cả hai về tinh thần thể thao. Bài thua cho đúng cách có thêm gợi ý.
Chơi cờ khi anh chị em ở xa nhau
Khi anh chị lớn đi học xa, chơi cờ online là cách giữ kết nối. Anh chị tạo link mời, gửi cho em, hai anh em vừa chơi vừa gọi điện. Không có chat với người lạ, không cần tài khoản. Bài chơi cờ với người thân ở xa hướng dẫn cách làm.
Những gì anh chị em học được qua cờ
Qua những ván cờ với nhau, anh chị em học được nhiều hơn cờ: chấp nhận thua, tôn trọng luật, kiên nhẫn dạy người khác, và vui với thành công của người thân. Đó là những bài học theo các em suốt đời. Các bài khác cho gia đình nằm trong mục gia đình chơi cờ.
Câu hỏi thường gặp
Anh lớn thắng em nhỏ liên tục thì làm sao?
Dùng chấp quân để ván cờ cân bằng, hoặc cho hai anh em cùng đội đấu với bố mẹ hay với máy.
Anh chị em cãi nhau khi chơi cờ thì cha mẹ nên làm gì?
Tạm dừng ván, nghe cả hai bên, dựa vào luật đã thống nhất và cho nghỉ nếu quá căng thẳng.
Có nên để anh chị dạy em chơi cờ?
Nên. Anh chị học sâu hơn khi dạy, và em có người hướng dẫn gần gũi.
Có nên cấm chơi cờ khi anh em cãi nhau?
Không nên. Điều đó khiến cờ gắn với cảm giác bị phạt. Hãy tạm dừng và giải quyết mâu thuẫn trước.
Làm sao để em không cảm thấy thua kém anh chị?
Không so sánh, cho mỗi đứa mục tiêu riêng và để mỗi đứa có một môn cờ thế mạnh.
