"Cho con học cờ để con tập trung hơn" là một trong những lý do phổ biến nhất khi phụ huynh tìm lớp cờ cho con. Lý do này có cơ sở: một ván cờ đòi hỏi sự chú ý liên tục, và trẻ không thể chơi tốt nếu cứ lơ đãng. Nhưng cũng cần có kỳ vọng hợp lý: cờ không phải là cách chữa cho mọi vấn đề về sự chú ý, và cách chơi quan trọng không kém việc có chơi hay không.
Một ván cờ đòi hỏi trẻ điều gì?
Khi chơi một ván cờ, trẻ phải:
- Ngồi với một hoạt động trong thời gian dài. Một ván cờ vua hay cờ tướng có thể kéo dài mười lăm, hai mươi phút hoặc hơn.
- Theo dõi nhiều thứ cùng lúc. Quân nào đang bị đe doạ, đối phương vừa đi gì, mình định làm gì.
- Chờ đợi lượt của mình. Trong lúc đối phương suy nghĩ, trẻ phải kiên nhẫn.
- Kiềm chế sự vội vàng. Đi nhanh không suy nghĩ thường dẫn tới mất quân.
Mỗi yếu tố trên là một dạng luyện tập cho sự chú ý và tự kiểm soát. Chơi cờ đều đặn, trẻ có nhiều cơ hội luyện những điều này trong một bối cảnh vui vẻ.
Kỳ vọng hợp lý là gì?
Nhiều người tin rằng chơi cờ sẽ giúp trẻ học giỏi hơn, tập trung hơn ở mọi hoạt động. Thực tế, việc những kỹ năng rèn trong cờ có "chuyển" sang các hoạt động khác hay không còn tuỳ từng trẻ và cách trẻ chơi. Không nên kỳ vọng cờ là giải pháp cho mọi thứ.
Kỳ vọng hợp lý hơn là:
- Trẻ tập trung tốt hơn khi chơi cờ theo thời gian, vì trẻ muốn chơi tốt.
- Trẻ có thêm một hoạt động không cần màn hình rực rỡ, âm thanh ồn ào, nơi trẻ phải tự tạo sự hứng thú bằng suy nghĩ.
- Trẻ học được thói quen dừng lại trước khi hành động, nếu người lớn khuyến khích điều đó.
Nếu con bạn có những khó khăn đáng kể về sự chú ý trong học tập và sinh hoạt, cờ có thể là một hoạt động bổ ích nhưng không thay thế được sự hỗ trợ từ giáo viên hay chuyên gia.
Cách chơi để rèn sự chú ý
Không phải cách chơi nào cũng rèn được sự chú ý như nhau.
Ưu tiên ván chậm hơn ván chớp. Cờ chớp rất vui, nhưng trẻ không có thời gian suy nghĩ; trẻ phản xạ nhiều hơn tập trung. Những ván không giới hạn thời gian hoặc nhịp chậm cho trẻ cơ hội suy nghĩ thật sự.
Dạy câu hỏi "đối phương vừa làm gì?" Trước mỗi nước, khuyến khích trẻ tự hỏi đối phương vừa đi nước gì và nước đó đe doạ gì. Thói quen nhỏ này là cốt lõi của sự chú ý trên bàn cờ.
Tăng dần độ dài. Bắt đầu với những trò chơi ngắn như caro, cờ vây bàn nhỏ, rồi dần chuyển sang những ván dài hơn khi trẻ quen.
Giảm xao nhãng. Chơi ở nơi yên tĩnh, tắt tivi, để điện thoại xa. Sự chú ý được rèn tốt nhất khi môi trường không cạnh tranh sự chú ý.
Khen khi trẻ suy nghĩ kỹ. "Con suy nghĩ lâu trước nước đó, rất tốt" khuyến khích hành vi tập trung hơn là chỉ khen khi thắng.
Môn nào hợp để rèn tập trung?
Môn nào cũng có thể, tuỳ trẻ:
- Caro là khởi đầu tốt cho trẻ nhỏ vì ván ngắn, dễ giữ chú ý. Trẻ học cách quét bốn hướng trên bàn. Thử trên Caro Việt.
- Cờ vây bàn nhỏ giúp trẻ theo dõi những nhóm quân và khí của chúng.
- Cờ vua và cờ tướng đòi hỏi theo dõi nhiều loại quân với cách đi khác nhau, phù hợp khi trẻ đã sẵn sàng ngồi lâu hơn. Bài tập chiếu hết ngắn như bài tập trên Cờ Vua Số là cách tốt để luyện sự chú ý trong thời gian ngắn.
Xem thêm chọn môn cờ theo tuổi.
Một trò chơi nhỏ rèn sự chú ý
Có một trò đơn giản phụ huynh có thể chơi cùng con để rèn sự chú ý trên bàn cờ, gọi là "Bạn vừa làm gì?". Sau mỗi nước của người lớn, trẻ phải nói to: "Bố vừa đi quân này, nó đang nhìn vào quân kia của con". Nếu trẻ nói đúng, trẻ được một ngôi sao vẽ trên giấy; nếu quên, không bị phạt, chỉ đơn giản là không có sao.
Trò này biến thói quen quan trọng nhất trong cờ, luôn để ý nước đi của đối phương, thành một trò chơi vui. Sau vài tuần, nhiều trẻ tự làm việc đó mà không cần nhắc. Đây là cách rèn sự chú ý nhẹ nhàng, gắn liền với niềm vui chứ không phải áp lực.
Quan sát tiến bộ một cách nhẹ nhàng
Phụ huynh có thể để ý những thay đổi nhỏ: con ngồi được lâu hơn trước mỗi nước, con hỏi "nếu con đi thế này thì bố đi đâu", con tự phát hiện quân mình đang bị đe doạ. Những dấu hiệu này đáng được khen. Không cần đo đếm hay ghi chép thành bảng điểm; một lời ghi nhận đúng lúc có sức mạnh hơn nhiều.
Những điều nên tránh
Ép trẻ ngồi quá lâu. Sự tập trung không thể ép. Ép trẻ ngồi khi trẻ đã mệt chỉ khiến trẻ ghét cờ.
Biến cờ thành "thuốc". Nói với trẻ "con chơi cờ để bớt lơ đãng" khiến cờ trở thành nghĩa vụ. Hãy để trẻ chơi vì thích.
Chấm điểm sự tập trung. Không cần theo dõi hay đánh giá trẻ bằng con số. Chỉ cần quan sát nhẹ nhàng và khuyến khích.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì thấy trẻ tập trung hơn khi chơi cờ?
Tuỳ trẻ. Nhiều phụ huynh thấy trẻ ngồi được lâu hơn với ván cờ sau vài tuần chơi đều. Việc sự tập trung đó có thể hiện ở các hoạt động khác hay không thì khác nhau ở mỗi trẻ.
Trẻ hiếu động có nên học cờ không?
Có thể thử, bắt đầu bằng những trò ngắn và vui. Nếu trẻ thích, sự tập trung với cờ sẽ tăng dần. Nếu trẻ không thích sau một thời gian, không nên ép.
Chơi cờ online có rèn tập trung như chơi trên bàn thật không?
Về mặt suy nghĩ trên bàn cờ thì tương tự. Nhưng thiết bị điện tử có nhiều xao nhãng khác như thông báo, ứng dụng khác. Chơi trên bàn thật trong môi trường yên tĩnh thường giúp trẻ tập trung hơn.
Nên cho trẻ chơi cờ vào thời điểm nào trong ngày?
Khi trẻ không quá mệt và không đói, ví dụ sau bữa chiều hoặc cuối tuần. Tránh chơi ngay trước giờ ngủ trên màn hình. Xem thời lượng chơi cờ cho trẻ.
