Người đã biết cờ tướng khi học cờ vua thường ngạc nhiên: Xe vẫn đi thẳng, Mã vẫn nhảy, Tốt vẫn chỉ tiến, và mục tiêu vẫn là bắt vua đối phương. Ngược lại, người chơi cờ vua nhìn bàn cờ tướng cũng thấy nhiều thứ quen. Sự giống nhau ấy khiến nhiều người tin rằng hai môn có chung một tổ tiên. Nhưng câu chuyện thực tế phức tạp hơn.
Bài này đặt cạnh nhau những điểm giống, điểm khác, và tóm tắt các giả thuyết đang được bàn. Nếu bạn muốn trải nghiệm cả hai môn trên cùng một trang, Vua Tướng cho chơi cờ vua và cờ tướng với máy, chuyển môn chỉ bằng một nút.
Những điểm giống nhau
- Mục tiêu: cả hai môn đều thắng bằng cách chiếu hết quân chủ của đối phương, là Vua trong cờ vua, Tướng trong cờ tướng.
- Xe: đi thẳng theo hàng và cột, xa bao nhiêu cũng được nếu đường trống. Ở cả hai môn, Xe là một trong những quân mạnh nhất.
- Mã: đi theo hình "một thẳng một chéo", mô phỏng kỵ binh.
- Tốt: bộ binh, đi chậm và chủ yếu tiến về phía trước.
- Voi chiến: Tượng trong cờ vua và Tượng trong cờ tướng đều mang dấu vết của voi chiến, dù cách đi khác nhau.
- Tổ chức theo quân đội: cả hai đều như một trận đánh giữa hai đạo quân với các binh chủng khác nhau.
Những điểm chung này khó có thể là trùng hợp hoàn toàn, vì vậy giả thuyết cùng nguồn gốc rất hấp dẫn.
Những điểm khác biệt lớn
- Ô và giao điểm: cờ vua đặt quân trong ô, cờ tướng đặt quân trên giao điểm.
- Sông và cung: cờ tướng có sông chia đôi bàn và cung giới hạn Tướng, Sĩ; cờ vua không có.
- Pháo: cờ tướng có quân Pháo cần ngòi để ăn quân, cờ vua không có quân nào tương tự.
- Hậu: cờ vua có Hậu cực mạnh, cờ tướng không có.
- Cản chân Mã: Mã cờ tướng có thể bị chặn chân, Mã cờ vua thì nhảy qua mọi quân.
- Hết nước: trong cờ vua, bên hết nước mà không bị chiếu thì hoà (pat); trong cờ tướng, hết nước là thua.
- Phong cấp: Tốt cờ vua lên cuối bàn được phong thành quân mạnh; Tốt cờ tướng không được phong.
Nhiều khác biệt trong số này, đặc biệt là Hậu mạnh và Tượng đi xa của cờ vua, xuất hiện muộn, khi cờ đã tới châu Âu. Nghĩa là cờ vua thời cổ còn giống cờ tướng hơn cờ vua bây giờ.
Các giả thuyết về nguồn gốc
Giả thuyết một: cùng xuất phát từ Ấn Độ
Nhiều người cho rằng trò chaturanga ở Ấn Độ là tổ tiên chung. Từ đó một nhánh đi về phía tây, qua Ba Tư thành shatranj rồi thành cờ vua; một nhánh đi về phía đông, gặp truyền thống bàn cờ của Trung Hoa và thành cờ tướng.
Giả thuyết hai: cờ tướng phát triển độc lập hoặc sớm hơn
Có ý kiến cho rằng những yếu tố của cờ tướng đã tồn tại ở Trung Hoa từ trước, và cờ tướng không nhất thiết là "con cháu" của trò chơi Ấn Độ. Thậm chí có ý kiến đảo ngược hướng ảnh hưởng.
Giả thuyết ba: giao thoa qua lại
Một cách nhìn dung hoà là: các trò chơi chiến trận trên bàn cờ đã xuất hiện ở nhiều nơi, và qua con đường giao thương, chúng ảnh hưởng lẫn nhau theo nhiều hướng chứ không theo một đường thẳng.
Đến nay, chưa có giả thuyết nào được chứng minh chắc chắn. Bằng chứng khảo cổ rất ít, văn bản cổ thì có thể hiểu nhiều cách. Vì vậy câu trả lời trung thực nhất là: hai môn rất có thể có quan hệ họ hàng, nhưng con đường cụ thể vẫn là câu hỏi mở.
Giống nhau có giúp học nhanh hơn?
Có. Người đã biết một môn thường học môn kia nhanh hơn người mới hoàn toàn, vì đã quen khái niệm chiếu, chặn, đổi quân, và tư duy "đi một nước nghĩ vài nước". Nhưng cũng có những bẫy:
- Người chơi cờ tướng sang cờ vua hay quên Hậu nguy hiểm thế nào, và quên rằng hết nước trong cờ vua là hoà chứ không phải thắng.
- Người chơi cờ vua sang cờ tướng hay quên cản chân Mã, quên Pháo cần ngòi, và quên luật Tướng không được đối mặt.
Nếu bạn muốn học cờ tướng bài bản bằng tiếng Việt, Cờ Tướng Việt có đủ luật, khai cuộc và tàn cuộc. Nếu muốn bắt đầu cờ vua, Cờ Vua Số là điểm khởi đầu tốt.
Một cách nhìn thú vị khi dạy trẻ
Với trẻ đã biết một trong hai môn, câu chuyện "hai môn có thể là anh em họ" là cách rất tự nhiên để dẫn vào môn còn lại. Cha mẹ hoặc thầy cô có thể bày hai bàn cạnh nhau, cho trẻ tự tìm xem quân nào giống quân nào, quân nào không có "anh em" bên kia. Trò chơi tìm điểm giống nhau này giúp trẻ nhớ luật nhanh và khiến buổi học giống một cuộc khám phá hơn là một bài giảng.
Chơi cả hai môn có rối không?
Phần lớn người chơi cả hai môn cho biết không rối, giống như người nói hai thứ tiếng. Ban đầu có thể nhầm vài lần, nhưng chính những lần nhầm đó giúp hiểu sâu hơn vì sao mỗi luật tồn tại. Nhiều người còn thấy chơi môn này giúp mình nhìn ra ý tưởng mới ở môn kia. Các bài khác về lịch sử các môn cờ nằm trong mục lịch sử các môn cờ, trong đó có bài riêng về nguồn gốc cờ vua và nguồn gốc cờ tướng.
Câu hỏi thường gặp
Cờ vua và cờ tướng có chung tổ tiên không?
Rất có thể có quan hệ họ hàng, nhưng chưa có bằng chứng chắc chắn. Giả thuyết phổ biến nhất cho rằng cả hai bắt nguồn từ một trò chơi ở Ấn Độ cổ, song vẫn còn nhiều ý kiến khác.
Quân nào giống nhau nhất giữa hai môn?
Xe gần như giống hệt về cách đi. Mã giống về hình dạng nước đi nhưng Mã cờ tướng có thể bị cản chân.
Vì sao cờ vua có Hậu mà cờ tướng không có?
Quân tương đương Hậu trong cờ cổ rất yếu. Ở châu Âu khoảng cuối thế kỷ mười lăm, luật thay đổi làm Hậu mạnh lên. Cờ tướng không trải qua thay đổi này.
Hết nước trong hai môn khác nhau thế nào?
Trong cờ vua, không bị chiếu mà hết nước là hoà. Trong cờ tướng, hết nước là thua.
Nên học môn nào trước?
Tuỳ sở thích và môi trường xung quanh. Học môn nào trước cũng giúp học môn còn lại dễ hơn.
