Khi bước qua tuổi bốn mươi, năm mươi, nhiều người bắt đầu lo lắng về trí nhớ và sự nhanh nhạy của đầu óc. Quên chìa khoá, quên tên người quen, mất nhiều thời gian hơn để làm quen với một thứ mới. Trong bối cảnh ấy, chơi cờ thường được nhắc tới như một cách "tập thể dục cho não".
Bài này nhìn vào chuyện đó một cách thực tế: cờ mang lại gì cho người trưởng thành, điều gì nên kỳ vọng và điều gì không, và làm thế nào để chơi cờ vừa vui vừa có ích. Một lưu ý quan trọng: bài viết không phải lời khuyên y khoa. Nếu bạn lo lắng về trí nhớ của mình hay người thân, hãy trao đổi với bác sĩ.
Cờ đòi hỏi đầu óc làm những việc gì?
Khi chơi một ván cờ, đầu óc phải làm nhiều việc cùng lúc:
- Ghi nhớ ngắn hạn. Nhớ đối phương vừa đi gì, mình định làm gì, quân nào đang bị đe doạ.
- Hình dung. Tưởng tượng thế cờ sau vài nước mà không di chuyển quân.
- So sánh và quyết định. Cân nhắc hai, ba phương án rồi chọn một.
- Tập trung liên tục. Giữ sự chú ý trong mười lăm phút, nửa tiếng hay lâu hơn.
- Học điều mới. Mỗi ván có những thế cờ mới, những ý tưởng mới.
Đây đều là những hoạt động trí óc tích cực. Một người chơi cờ đều đặn là người thường xuyên đặt đầu óc vào những thử thách vừa sức.
Nên kỳ vọng điều gì?
Kỳ vọng hợp lý là cờ giúp bạn có một hoạt động kích thích trí óc thường xuyên, vừa sức và thú vị. Nhiều người chơi cờ cảm thấy họ tỉnh táo hơn, tập trung hơn trong lúc chơi, và có thêm niềm vui mỗi ngày.
Điều không nên kỳ vọng là cờ sẽ "chữa" hay "ngăn chặn" các vấn đề về trí nhớ do bệnh lý. Không có hoạt động giải trí nào thay thế được việc chăm sóc sức khoẻ, ngủ đủ giấc, vận động và thăm khám khi cần.
Hãy xem cờ như một phần của lối sống lành mạnh, bên cạnh đi bộ, đọc sách, gặp gỡ bạn bè, chứ không phải một liều thuốc.
Yếu tố "mới" quan trọng hơn bạn nghĩ
Một điều thú vị: khi bạn đã chơi một môn cờ rất lâu, nhiều nước đi trở thành phản xạ, đầu óc làm việc "tự động" hơn. Đây là dấu hiệu của sự thành thạo, nhưng cũng có nghĩa là thử thách giảm đi.
Vì vậy, thỉnh thoảng hãy đưa yếu tố mới vào:
- Học một môn cờ khác. Người chơi cờ tướng lâu năm thử cờ vây trên Cờ Vây Việt, người chơi cờ vua thử cờ tướng.
- Thử khai cuộc mới trong môn quen thuộc.
- Giải bài tập thay vì chỉ chơi ván. Với cờ vua, bài tập chiếu hết là cách tốt để luyện tính toán.
- Chơi với người lạ thay vì mãi một đối thủ quen.
Xem thêm học một hay nhiều môn cờ.
Yếu tố xã hội: cờ là cớ để gặp nhau
Với nhiều người trưởng thành, giá trị lớn nhất của cờ không nằm ở bàn cờ mà ở những người ngồi quanh nó. Một buổi chiều chơi cờ tướng ở công viên, một câu lạc bộ cờ vua cuối tuần, một ván cờ với con cháu sau bữa cơm, đó là những kết nối xã hội đáng quý.
Nếu bạn chơi cờ chủ yếu một mình với máy, hãy thử tìm thêm những dịp chơi cùng người khác. Chơi online với bạn cũ ở xa qua đường link mời cũng là một cách giữ kết nối.
Cách chơi để có ích nhất
Chơi chậm hơn là chơi nhanh. Cờ chớp vui nhưng ít đòi hỏi suy nghĩ sâu. Những ván chậm buộc bạn phải tính toán, hình dung, so sánh.
Xem lại ván. Việc nhớ lại ván vừa chơi, tìm nước sai, là một bài tập trí nhớ và phân tích rất tốt.
Chơi vừa sức. Quá dễ thì nhàm, quá khó thì nản. Chọn mức máy hoặc đối thủ để có những ván cân bằng.
Chơi đều đặn. Vài ván mỗi tuần đều đặn tốt hơn chơi dồn dập rồi bỏ lâu.
Nghỉ khi mệt. Chơi khi mệt dễ sinh bực bội và không còn vui.
Môn nào hợp với người lớn?
Không có môn "tốt nhất". Mỗi môn có một nét:
- Cờ tướng quen thuộc, dễ tìm bạn chơi ở Việt Nam. Chơi thử trên Cờ Tướng Việt.
- Cờ vua có nhiều tài liệu học, có cộng đồng rộng.
- Cờ vây đòi hỏi nhìn toàn cục, mang lại cảm giác mới lạ cho người đã chơi cờ khác.
- Caro nhanh gọn, hợp những khoảng thời gian ngắn.
Bài bốn môn cờ trí tuệ giúp bạn so sánh.
Một thói quen hàng tuần gợi ý
Nếu bạn muốn một khuôn cụ thể: hai buổi trong tuần, mỗi buổi chơi một ván chậm với máy hoặc với bạn rồi dành mười phút xem lại; một buổi cuối tuần chơi cùng người thân hoặc bạn bè trực tiếp; và mỗi tháng thử một điều mới, một khai cuộc mới, một môn mới, hay một câu lạc bộ mới. Thói quen này không tốn nhiều thời gian nhưng giữ cho cờ luôn là một hoạt động tích cực và vui.
Khi người thân lớn tuổi muốn chơi cờ
Nếu bố mẹ, ông bà bạn muốn chơi cờ, bạn có thể giúp bằng cách chơi cùng họ, hoặc chỉ họ cách chơi trên điện thoại với chữ to, giao diện đơn giản. Bài chơi cờ cho người cao tuổi có nhiều gợi ý thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Chơi cờ có ngăn ngừa suy giảm trí nhớ không?
Không nên xem cờ là cách ngăn ngừa bệnh. Cờ là một hoạt động trí óc lành mạnh và thú vị, nên là một phần của lối sống tích cực cùng với ngủ đủ, vận động và khám sức khoẻ định kỳ.
Người lớn tuổi mới học cờ có tác dụng không?
Học một điều mới ở bất kỳ tuổi nào cũng là thử thách tích cực cho trí óc. Quan trọng là chơi vì thích, không ép mình.
Chơi cờ online hay trên bàn thật tốt hơn?
Cả hai đều có giá trị. Bàn thật có thêm yếu tố gặp gỡ, trò chuyện. Online giúp có đối thủ mọi lúc. Kết hợp cả hai là tốt nhất.
Nên chơi bao lâu mỗi ngày?
Không có con số cố định. Một, hai ván chậm mỗi ngày hoặc vài lần mỗi tuần là đủ để giữ thói quen. Quan trọng là đều đặn và vui.
